SPL Düzey 3 Notları – 3 / Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri

Ders: Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri

Bu notlarımız, SPL Düzey 3 lisanslama sınavının derslerinden biri olan SPL Düzey 3 Notları – 3 / Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri dersinin bir özetidir. Anlaşılır ve hap bilgilere dönüştürülmüş bu içerik sayesinde, karmaşık mevzuat maddelerinde boğulmadan doğrudan sınavda karşınıza çıkacak o can alıcı detaylara odaklanacaksınız. İçeriklerimiz geliştirilmeye devam etmektedir.

1. Odak: Tanımlamalar

– Takasbank, Borsa İstanbul’daki işlemlerin takas ve saklamasını yapan, gecikmeleri önleyen merkezi yetkili kurumdur.

– Merkezi Takas Kuruluşları, borsalarda ve diğer pazar yerlerinde işlem gören araçların teslimi, bedellerinin ödenmesi ve teminat ifasına yönelik işlemleri yürüten özel hukuk tüzel kişiliğine haiz anonim ortaklıklardır. Kuruluşuna Kurulun teklifi üzerine ilgili Bakan tarafından izin verilir. Faaliyete geçmesi ise Kurulun iznine tabidir.

– Kurul, merkezi takas kuruluşlarının düzenleme, gözetim ve denetim merciidir. Takas kuruluşu risk yönetimi ve iç denetim sistemlerini kurmak ve idame ettirmek zorundadır. Kuruluşun aldığı teminatlar ile hesap sahiplerinin malvarlıklarının kuruluşun kendi malvarlığından ayrı izlenmesi esastır.

– Risk yönetimi ve iç denetim sonuçları asgari 6 aylık dönemler itibarıyla Kurula bildirilir. Kurul daha sıklıkla rapor isteyebilir, mali yeterliliğin stres testlerini isteyebilir ve kredi derecelendirmesi yapılmasını talep edebilir.

– Merkezi Karşı Taraf, alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı da alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını taahhüt etmesidir. Kurul piyasalar veya araçlar itibarıyla MKT uygulamasını zorunlu tutabilir.

Açık Pozisyon ve Ödünç Pay Piyasası: Açık pozisyon, vadeli işlem ve opsiyon piyasaları ile tezgahüstü piyasalarda nakdi uzlaşma veya fiziki teslimat ile kapatılmamış kısa ve uzun pozisyonları ifade eder. Ödünç Pay Piyasası ise halihazırda vadesi gelmemiş menkul kıymet ödünç işlemleridir.

Kısa Pozisyon: Sahibine vadeli işlemde “satmak veya nakdi uzlaşma”, alım opsiyonunda “satmak veya nakdi uzlaşma”, satım opsiyonunda “satın almak veya nakdi uzlaşma” yükümlülüğü veren pozisyondur.

Uzun Pozisyon: Sahibine vadeli işlemde “satın almak veya nakdi uzlaşma”, alım opsiyonunda “satın almak veya nakdi uzlaşma”, satım opsiyonunda “satmak veya nakdi uzlaşmada bulunmak” hakkı veren pozisyondur.

Teminatlandırma Türleri:

• Başlangıç Teminatı: Gelecekteki olası temerrüt riskini karşılamak için baştan talep edilen teminattır.
• Brüt Teminatlandırma: Müşteri pozisyonları netleştirilmeden her müşteri için ayrı ayrı hesaplanan teminatların toplamıdır.
• Net Teminatlandırma: Müşteri pozisyonlarının birbiriyle netleştirilmesi sonrasında hesaplanan teminat tutarıdır.
• Değişim Teminatı: Mevcut pozisyonların piyasa fiyatları ile değerlenmesi sonucu ortaya çıkan farklar için istenen teminattır.
• İşlem Teminatı: Vadeli/opsiyon sözleşmelerinin alım satımı amacıyla yatırılan (başlangıç ve değişim) teminattır.
• Portföy Bazlı Teminatlandırma: Aynı hesaptaki varlıklar arasındaki korelasyonların risk azaltıcı etkileri dikkate alınarak hesaplanmasıdır.

Risk Türleri ve Test Yöntemleri:

• Karşı Taraf Kredi Riski: İşlemin tarafının ödeme yapmadan temerrüde düşmesi riskidir.
• Likidite Riski: Piyasada derinlik olmaması veya aşırı dalgalanma sebebiyle pozisyonun kapatılamaması riskidir.
• Piyasa Riski: Fiyatlardaki değişimlerden kaynaklanan risktir.
• Stres Testi: Aşırı ancak imkansız olmayan piyasa koşullarında oluşacak risklerin incelenmesidir.
• Geriye Dönük Test: Risk ölçüm modellerinin performansını ölçmek üzere yapılan testlerdir.
• Riske Maruz Değer (RMD): Belli bir dönem ve olasılık seviyesinde oluşabilecek muhtemel zararın tahmin edilmesidir.

Hesap Türleri ve Fonlar:

• Çoklu Pozisyon Hesabı: Takasbank’ta MKT üyeleri adına açılan ve üyelerin kendi müşterilerine ait pozisyonların toplu olarak izlendiği hesaptır.
• Tekil Pozisyon Hesabı: Müşterilerin veya üyelerin kendi portföylerine ait pozisyonların alt hesap olarak izlendiği hesaptır.
• Garanti Fonu: Takasbank nezdinde tutulan, teminatlar dışında kalan ve MKT üyelerinin katkı paylarıyla oluşturulan fondur.

Diğer Önemli Terimler:

• Açık Teklif Yöntemi: Takasbank’ın bir işlemin eşleştiği anda piyasa katılımcıları arasına girerek MKT konumuna geçmesidir.
• Sözleşme Yenileme Yöntemi: İşlemlerde piyasa yönergeleri çerçevesinde her halükarda takas tamamlanmadan önce taraflar arasında yapılmış sözleşmenin iptal edilerek Takasbank’ın taraflarla ayrı ayrı sözleşme yapmasıdır.
• Volatilite: Finansal varlıkların fiyatlarında veya risk faktörlerinde belli zaman aralığındaki değişimdir.
• SPAN: Takasbank tarafından portföy bazında teminatlandırmada kullanılan Standard Portfolio Analysis of Risk algoritmasıdır.
• Kolektif Yatırım Kuruluşları: Yatırım fonları ve yatırım ortaklıklarıdır.

2. Odak: Takas Kesinliği, Merkezi Kayıt Kuruluşu

– Takas ve ödeme işlemleri, üye batsa veya faaliyeti dursa bile kesinlikle geri alınamaz ve iptal edilemez.

– Takas kuruluşunun teminatlar üzerindeki hakkı mutlaktır, üçüncü kişilerin iddiaları veya üyenin iflas etmesi bu hakkı kısıtlayamaz.

– Merkezi Saklama Kuruluşları, sermaye piyasası araçlarının merkezi saklanması ve hakların kullanımı hizmetlerini veren, özel hukuk tüzel kişiliğine sahip anonim ortaklıklardır. Kuruluşuna Kurulun uygun görüşü üzerine ilgili Bakan izin verir. Faaliyete geçmesi ise Kurul iznine tabidir. Kaydileştirilen araçların merkezi saklama kuruluşu Merkezi Kayıt Kuruluşudur. (MKK)

– MKK, sermaye piyasası araçlarının kaydileştirilmesi, bu araçların ve bağlı hakların elektronik ortamda üyeler ve hak sahipleri itibarıyla kayden izlenmesi ve merkezi saklamasının yapılması için kurulmuş özel hukuk tüzel kişiliğine sahip anonim şirkettir. Ortaklık yapısı, Takasbank %64,9, Borsa İstanbul %30,1 ve Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği %5 şeklindedir.

– MKK’nın temel görevleri, kurumsal yönetim ilkelerine uyumu sağlamak, yatırımcı iletişimini sağlayacak elektronik platform oluşturmak, verilerin tek noktada toplanması için veri bankası kurmak, lisanslı depolarca düzenlenen ürün senetlerini kaydileştirmek ve izlemektir.

– MKK’yı Kurul denetler. Kayıt hatası olursa MKK ve üyeler kusurları oranında zararı karşılar.

– Borsa işlemleri TL cinsinden peşin yapılır, yani işlem aynı gün kesinleşir ve belirtilen sürede teslim/ödeme gerçekleşir.

– Alıcı parayı verir malı alır, satıcı malı verir parayı alır, bu işlemler Takas Merkezi aracılığıyla belirlenen sürede yapılır.

– Borcunu geciktiren üyeden, BİST Repo Ters Repo Pazarı, BİST Bankalararası Repo Ters Repo Pazarı veya TCMB İnterbank Para Piyasasında oluşan gecelik ağırlıklı ortalama faiz oranlarından en yüksek olanının, Kurulca onaylanan katına tekabül eden oranı kadar temerrüt faizi alınır.

– Temerrüde düşen üyeye Borsa Başkanlığınca bir süre verilir. Verilen ek sürede borç ödenmezse Borsa malı zorla alır/satar. Zarar çıkarsa üyeden veya teminatından keser. Borsa ayrıca üyeden ek teminat isteyebilir. Resen yapılan işlem üyenin lehine bir sonuç doğurursa herhangi bir işlem yapılmaz, aradaki olumlu fark üyeye ödenmez.

3. Odak: Menkul Kıymetlerin Takas ve Devri

– Hamiline yazılı senet sadece teslimle devredilir, nama yazılı senet ise ciro ve teslim ile devredilir.

– Menkul kıymetin aşınma ve yıpranma gibi nedenlerle kullanılamaz hale gelmesine zayi denir. Yıpranan veya çalınan senetler mahkeme yoluyla iptal edilir, çalan kişi biliniyorsa istirdat davası açılır.

– Menkul kıymet takas işlemleri Takasbank tarafından hesaben yapılır, payları A ve B grubu olup 2’ye ayrılır ve tamamı nama yazılıdır.

– Paylar sadece Kanuna göre kurulan borsalar, yatırım kuruluşları, kolektif yatırım kuruluşları, portföy yönetim şirketleri, ipotek finansmanı kuruluşları, merkezi takas ve saklama kuruluşları, borsada işlem gören halka açık anonim ortaklıklar ve bireysel emeklilik şirketleri arasında devredilebilir. A grubu paylar sadece Borsa İstanbul A.Ş.ye aittir.

– Borsa İstanbul hariç, her bir ortağın payı doğrudan veya dolaylı olarak Takasbank sermayesinin %5’ini geçemez.

Takasbank Yönetim Kurulunun üye sayısı 9’dur. Genel Kurulca seçilir. Genel Müdür, yönetim kurulunun doğal üyesidir. Genel Müdür, A grubu pay sahibinin (Borsa İstanbul) önerdiği aday/adaylar arasından atanır.

• 4 üye A grubu pay sahibi Borsa İstanbul tarafından aday gösterilir.
• 2 üye B grubu pay sahibi bankalar tarafından aday gösterilir.
• 2 üye B grubu pay sahibi aracı kurumlar tarafından aday gösterilir.
• 3 üye A grubu tarafından gösterilen adaylar arasından seçilen bağımsız üyelerdir.
• Bağımsız üyelerden en az 2’sinin A Grubu ortak ile doğrudan veya dolaylı istihdam ilişkisinin kurulmamış olması gerekir.

4. Odak: Merkezi Takas Kuruluşları

– Merkezi Takas Kuruluşlarının (MTK) kuruluş ve çalışma esasları Merkezi Takas Kuruluşlarının Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Genel Yönetmelik ile düzenlenmiştir.

– Bakan izniyle kurulan ve Kurul izniyle çalışan nama yazılı A.Ş. yapısındadırlar. Ortaklar son 3 yıla ait bağımsız denetimden geçmiş finansal tablolarını sunmaları gerekir.

– İflas eden, ağır ceza alan veya faaliyeti durdurulan kurumda sorumlu olanlar yönetici olamaz. Yönetici ayrılırsa ertesi ilk işgünü Kurula bildirilir. Kasten işlenen bir suçtan dolayı 5 yıl veya daha fazla süreyle hapis cezası almamış olmak zorunludur. Faaliyet yetkisi iptal edilen kurumlardaki sorumluluk engelinin uygulanmaması için kararın kesinleşme tarihinden itibaren 10 yıl geçmesi gerekir.

– Kuruluş izninden itibaren en geç 1 yıl içinde Kurula başvurulmalıdır. Başvuru eksikliklerinin Kurula sunulmasından itibaren 6 ay içinde karara bağlanır.

– Genel Kurul, MTK’ların üst karar organıdır ve pay sahiplerinden oluşur. Üst karar organı en az 3 hafta önceden iadeli taahhütlü postayla toplantıya çağrılır.

– Kurul 7 ile 11 kişi arasındadır, 3 yıllığına seçilir, çoğunluğun 10 yıllık ihtisas tecrübesi olmalıdır.

– Genel Müdür, sadece bu görevi yapmak üzere (kendi iştirakleri hariç) atanır ve 10 yıl tecrübe şartı aranır.

– Risk Komitesi, en az 1 bağımsız yönetim kurulu üyesi bulundurmak zorundadır. Komitenin başkanlığı MTK yönetim kurulunda görev yapan bağımsız üyelerden biri tarafından yapılır.

– İç denetim ve uyum birimleri tamamen bağımsızdır ve yönetim kuruluna bağlı çalışır. Altyapı uluslararası standartlarda ve güçlü olmalıdır.

5. Odak: MTK Üyelerine İlişkin Esaslar ve Takas Esasları

– MTK’lara TC Merkez Bankası, yatırım kuruluşları ve Kurulca kabul edilen diğer kişiler üye olabilir. Üyelik sözleşmeyle yapılır, üyelerin sorumlulukları kaldırılamaz ve sınırlandırılamaz, teminat alınabilir. Risk sistemi ve sigorta zorunludur.

– TCMB tarafından oluşturulanlar hariç olmak üzere, tezgahüstü veya yurtdışı piyasaların işlemleri de Kurul izniyle MTK tarafından yapılabilir. Kurul, borsa dışı işlemlerin takasının da MTK nezdinde yapılmasını zorunlu tutabilir. Lisanslı depoların ürün senetleri de MTK kapsamında yürütülebilir.

– MTK piyasa işleticisiyle yetki devir sözleşmesi yapar, fesih ihbar süreli olmalıdır. MTK’nın değişmesi veya yetkilerinin elinden alınması Kurul onayına tabidir.

– MTK, yükümlülüklerin yerine getirilmesini sağlamak için üyelerden belirlenen esaslar çerçevesinde teminat talep eder. Gecikmelerin önlenmesi amacıyla bir garanti fonu oluşturulur. Üyeler, MTK düzenlemeleri ile belirlenecek oran veya tutarı karşılayacak kadar teminatı kendi müşterilerinden talep etmek zorundadır. Merkezi Karşı Taraf (MKT) hizmeti verecek olan MTK’ların gecikmeleri önlemek için bir garanti fonu oluşturması zorunludur.

– Teminatlar ve garanti fonundaki paralar dokunulmazdır, haciz, rehin, iflas veya tedbir işlemlerine konu edilemez.

6. Odak: Merkezi Karşı Taraf

– Kurul, takas kurumunun alıcı ve satıcı arasına girdiği MKT sistemini zorunlu tutabilir. Borsalar da bu sisteme geçmek için Kurula başvurabilir.

MKT olarak hizmet vermek isteyen MTK’lara izin verilebilmesi için belirlenen asgari ödenmiş sermayeye sahip olunması, öz sermayenin üstlenilen risklerle orantılı olması ve mevzuattaki diğer düzenlemelerin yerine getirilmesi şarttır. Başvuru belgeleri tam olduğunda Kurul, TCMB, BDDK ve diğer kamu otoritelerinden görüş talep eder.

• Asgari 600 milyon TL ödenmiş sermayeye sahip olunması zorunludur.
• Başvurunun Kurula ulaşmasından itibaren 60 işgünü içinde Kurul başvurunun tam olup olmadığını değerlendirir.
• Eksik bilgi ve belgelerin tamamlanması için Kurulca MTK’ya 30 iş gününü aşmamak üzere ek süre verilir.
• BDDK, TCMB veya diğer otoritelerin gerekçeli ret görüşü sonrası talep edilen düzeltmelerin yapılabilmesi için MTK’ya 30 işgünü süre verilir.
• Süresi içinde eksiklikleri iletmeyen MTK’nın başvurusu reddedilir ve bu durum MTK’ya 30 işgünü içerisinde yazılı olarak bildirilir.
• MTK’nın, MKT olma veya yetkilendirilme koşullarından herhangi birini kaybetmesi halinde, durumun ortaya çıktığı gün itibarıyla Kurula bildirimde bulunması zorunludur.

– 12 ay içinde faaliyete geçmeyen, yanlış beyanda bulunan, şartları kaybedip düzeltmeyen veya kuralları ısrarla ihlal eden kurumun MKT izni iptal edilir.

– Yabancı takas kurumlarının Türkiye’de tezgahüstü türev işlemlerde MKT olarak hizmet verebilmesi için Kurul teklifi ve Bakan onayı zorunludur.

7. Odak: MKT Uygulamasında MTK’ların Mali Sorumluluğu

Takas kuruluşlarının MKT görevindeki mali sorumluluğu, belirlenen limitler ve alınan teminatlar ile diğer garantiler çerçevesinde belirlenir. Yükümlülüklerin yerine getirilmesi nedeniyle MTK’nın öz sermayesinde azalma olursa bu durum gerekçeleriyle Kurula bildirilir. MTK, mali durumunu eski düzeyine getirmek için sermaye artırımı dahil gereken tedbirleri ivedilikle alır.

• Özsermaye azalması durumunda Kurula bildirim aynı gün içinde yapılır.
• Gerekli özsermaye yeniden tesis edilene kadar, özsermaye değişim tablosu haftalık olarak Kurula gönderilir.

MKT hizmeti veren MTK üyesinin temerrüde düşmesi halinde basvurulacak kaynakların kullanımında öncelik sırası şöyledir:

• Temerrüde düşen üyenin kendisine veya müşterilerine ait hesaplardaki teminatlar.
• Temerrüde düşen üyenin yatırdığı garanti fonu katkı payı.
• Varsa sigorta poliçelerinden yapılacak tazminler.
• MKT hizmeti veren MTK tarafından tahsis edilen sermaye.
• Diğer MKT üyelerinin yatırdığı garanti fonu katkı payları.
• MKT üyelerinden talep edilebilecek ilave garanti fonu katkı payları.
• MKT hizmeti veren MTK’nın kalan sermayesinden yapılan taahhüt.
• Temerrüde düşen üyenin diğer piyasalardaki garanti fonu payları, o piyasalarda riski yoksa veya pozisyonları tasfiye edilmişse, yukarıdaki sıralamada 4. maddeden (MTK sermayesinden) sonra gelmek üzere temerrüt piyasasında kullanılabilir.

– Temerrüde düşen üyenin teminat/fon payı dışındaki MTK nezdindeki diğer varlıkları da serbest olmaları kaydıyla takasın veya borcun tasfiyesinde kullanılabilir.

– MTK tarafından alınan teminatlar ile hesap sahiplerinin malvarlıkları, kuruluşun kendi malvarlığından ayrı izlenmek zorundadır. Takasın yerine getirilmesine ilişkin işlemler hariç olmak üzere, söz konusu teminat ve varlıklar tevdi amaçları dışında kesinlikle kullanılamaz.

MKT hizmeti veren MTK, üyelerinden ve diğer MTK’lardan kaynaklanan kredi ve likidite risklerini gerçeğe yakın zamanlı olarak ölçmek ve değerlendirmek zorundadır. Olası fiyat hareketlerini karşılamak üzere istatistiksel güven düzeyinde başlangıç teminatı ve fiyat değişimlerini karşılamak için değişim teminatı talep edilir. Model ve parametreler düzenli denetlenir.

• Başlangıç teminatının hesaplanacağı güven düzeyi, tezgahüstü türev araçlar için %99,5’ten düşük olamaz.
• Diğer sermaye piyasası araçları için güven düzeyi %99’dan düşük olamaz.
• Kullanılan model ve parametreler yılda en az 1 kez gözden geçirilir.

8. Odak: Bağlantılı Çalışma Anlaşmaları ve MTK’larda Yatırım Politikası

– Başka bir MKT ile çalışılabilir. Çalışılacak MKT’nin Avrupa Menkul Kıymetler ve Piyasalar Otoritesi tarafından tanınmış olması şarttır ve en az 3 yıldır faaliyet göstermelidir. Karşı MKT’nin teminatı kullanma hakkı yoktur.

– Bağlantılı çalışmada riskler etkin yönetilir, üye temerrüdünün diğer MKT’ye sıçraması engellenir ve varlıklar ayrı tutulur.

– Yatırımlar hızla nakde çevrilebilir ve düşük riskli olmalıdır. Nakitler TCMB veya yerel bankalarda tutulur.

– Operasyonel işler dışarıdan alınabilir ama sorumluluk MTK’da kalır. Risk yönetimi işleri Kurul izni olmadan dışarıdan alınamaz.

– MTK’lar, kurallar, ücretler, teminat listesi, üye listesi ve işlem hacimleri gibi bilgileri kendi internet sitelerinde ücretsiz olarak kamuya açıklar.

– MTK’lar olağanüstü haller için iş sürekliliği politikası ve planı hazırlamak zorundadır.

9. Odak: Merkezi Takas Sistemi

– Takasbank’ın çalışacağı piyasaları Kurul izniyle Yönetim Kurulu belirler. TCMB hariç diğer piyasaların takası da Kurul izniyle yapılabilir.

– Takasbank’a, TCMB, yatırım kuruluşları ve Kurulca kabul edilen diğer kişiler üye olabilir. Üyelik ilişkisi sözleşme ile kurulur. Üyeler “Doğrudan” (sadece kendi ve/veya müşterilerinin işlemlerini yapan) ve “Genel” (kendi, müşterileri ve diğer üyelerin işlemlerini yapan) takas üyesi olarak ikiye ayrılır. Ayrım yapılırken özsermaye tutarı, iç sistemler ve teknik altyapı yeterliliği dikkate alınır.

– Şartlar sağlanırsa türler arası geçiş mümkündür, Genel takas üyesinin doğrudan takas üyesi olabilmesi için, eğer varsa, diğer piyasa üyelerine ilişkin yükümlülüklerini devir veya tasfiye etmesi şarttır. Genel takas üyeliği şartlarını kaybeden üyeler, belirlenen süre içinde kriterleri tekrar sağlayamazsa Takasbank kararıyla doğrudan takas üyesi yapılabilir.

– Üye olabilmek için işlem yapma yetkisinin kaldırılmamış olması, teknik altyapının kurulması ve Takasbank tarafından belirlenen sözleşme ve taahhütnamelerin imzalanması gerekir. Başvuru sırasında ana sözleşme örneği, imza sirküleri ve sicil gazetesi ilanı gibi belgeler iletilir. Alınan karar ilgiliye yazılı bildirilir.

– Üyelik onayı alındıktan sonra 1 ay içinde para (ücret/teminat) yatırılıp personel atanmazsa izin iptal olur.

– Pay devri 15 günde, yönetici/adres değişikliği 1 iş gününde bildirilir. Evraklar 1 yıl saklanır. Şifre güvenliği üyenin sorumluluğundadır.

– Üyelik şartlarının kaybedildiği tespit edilirse, en fazla 3 ay süre verilir. Acil risk varsa anında işlem durdurulur veya üye atılır. Atılan üyenin borcu bitmez, Takasbank varlıklarına el koyarak tahsilat yapar.

– Üyelikten ayrılmak isteyen kurum yazılı başvurur, ancak tüm borçlarını ve yükümlülüklerini kapattıktan sonra ayrılabilir.

10. Odak: Takas Esasları

– Yetkilendirilmiş piyasalarda takasın Takasbank’ta yapılması zorunludur. Erişim yöntemlerini ve sistemleri Takasbank belirler.

– Aynı gün valörlü işlemlerin takasında çok taraflı netleştirme yapılması esastır. Piyasa kuralları, Kurul veya piyasa işleticisi talebiyle netleştirme sadece iki üye arasında yapılabilir veya belirli işlemler netleştirme dışında bırakılarak “brüt takas” yapılabilir.

– Takasbank sadece üyeyi muhatap alır. İşlem yapabilmek için ilgili kurumlarda (Takasbank, belirlenmiş muhabir bankalar, MKK ve merkezi saklama kuruluşları) hesap açılması zorunludur.

– Takas borçları, yükümlülüklerin Takasbank hesaplarına aktarılmasıyla kapatılır. Takas, “teslim karşılığı ödeme” prensibi ile gerçekleşir. Yükümlülüğünü yerine getirmeyene alacağı ödenmez. Yükümlülüğün kısmi yerine getirilmesi halinde alacaklar kapatılan borçla orantılı ödenir.

– Blokelendirme işlemleri en likit olan alacaktan başlayarak en az likit olan alacağa doğru yapılır. Bloke çözme işlemleri ise en az likit olan alacaktan başlayarak en likit olan alacağa doğru gerçekleştirilir.

– Üyelerin alacakları Takasbank tarafından ilgili hesaplara aktarılır. Alacağı tahsil edebilmek için hem borcu ödemek hem de takas havuzunda para/varlık olması şarttır.

– Risk ve temerrüt durumlarında, belirli bir araç, üye, işlem veya Kurul/Borsa kararıyla işlemlerin netleştirme yapılmadan yerine getirilmesi istenebilir. Bu durumda alım emirlerinde nakdin, satım emirlerinde ise kıymetin önceden depo edilmesi zorunlu tutulur. İşlem gerçekleşmezse depo edilen tutar/kıymet iade edilir. Alım gerçekleşirse depo edilen para borca mahsup edilir (artan iade edilir), satım gerçekleşirse kıymet teslim edilip bedel üyeye ödenir.

– Ödemeler işlemin yapıldığı döviz/para birimiyle yapılır. Üye isterse farklı piyasalardaki borç-alacağı birbirine mahsup edilir, alacak zamanında gelmezse üye borcunu aynı gün içinde ödemekle yükümlüdür.

– Takasbank, hesaplar arası (kendi hesapları veya başka üye hesaplarına) varlık aktarımını sağlayacak transfer sistemini kurar. Transferler “serbest virman” (herhangi bir şarta bağlı olmaksızın yapılan devir) veya “şartlı virman” (başka bir varlığın hesaba gelmesi şartına bağlanan eş zamanlı devir) olarak gerçekleştirilir.

11. Odak: Temerrüt Esasları

– Yükümlülüğünü zamanında yerine getirmeyen üye, ihbara gerek kalmadan direkt temerrüde düşmüş kabul edilir.

– Süresinde ödeme yapılmazsa önce teminat, yetmezse garanti fonu kullanılır. Kapatma işlemi zararına olursa fark üyeden istenir, kar kalırsa üyeye verilir.

– Takasbank, çok sık veya büyük tutarda temerrüde düşen üyeden ceza niteliğinde ek teminat isteyebilir.

– Faiz, BİST repo-ters repo, TCMB Bankalararası Para Piyasası veya Takasbank Para Piyasasında oluşan bir gecelik ağırlıklı ortalama faiz oranlarından en yüksek olanının, piyasa katsayısı esas alınarak hesaplanır. Faiz sınırları devletin yeniden değerleme oranını aşamaz ancak borç aynı gün içinde ödenmezse üst sınır işlemez.

– Menkul kıymette piyasa fiyatı, dövizde ise TCMB döviz alış kuru baz alınarak faiz hesaplanır.

– Temerrüt faizi ve diğer yasal yükümlülükler tahakkuk ettirilerek üyeden istenir. Bildirim elektronik ortamda gönderilir ve anında tebliğ edilmiş sayılır. Süresi içerisinde yatırılmayan faiz ve yükümlülükler, takip eden işgünü üyenin serbest hesabından Takasbank tarafından resen tahsil edilir.

– Gecikmeden zarar gören üyeye, borçludan alınan ceza faizinin bir kısmı tazminat olarak verilir, aynı gün ödenirse verilmez.

Temerrüde düşen üyenin itirazlarını karara bağlamak üzere genel müdür, genel müdür yardımcıları ve ilgili piyasa yöneticisinden oluşan bir Temerrüt Komitesi kurulur.

• Komite toplam 5 kişiliktir.
• Toplantı yapabilmek için en az 3 üyenin hazır bulunması gerekir.
• Karar alabilmek için en az 3 olumlu oy gerekir.
• Çekimser oy kullanılamaz.
• Karşı oy kullanan üye, görüşünün gerekçesini kararda belirtmek zorundadır.

12. Odak: Teminatlara İlişkin Esaslar

– Takasbank üyelerin aidat, ücret, komisyon ve diğer yükümlülüklerini süresinde yerine getirmemesi halindeki zararını karşılamak için maktu tutarda nakit üyelik teminatı talep eder. Bu teminat nemalandırılır. Yükümlülük yerine getirilmezse ilgili tutar teminattan tahsil edilir.

– Tahsilat sonrasında eksilen üyelik teminatı üye tarafından 5 işgünü içerisinde tamamlanmak zorundadır. Tamamlanmazsa üyenin hesabından resen tahsil edilir. Üyeliğin üyenin kendi talebi ile sona ermesi durumunda teminatın iade edilebilmesi için üyenin Takasbanka olan tüm yükümlülüklerinin ödenmiş olması şartı aranır.

– Üyeler Takasbank tarafından belirlenecek asgari oran veya tutarı karşılayacak kadar işlem teminatını kendi müşterilerinden talep etmek zorundadır.

– Piyasalar itibariyle Takasbankın uygun gördüğü şu varlıklar teminat sayılabilir. Nakit, Vadeli Mevduat, DİBS, Pay Senedi, Teminat Mektubu, Yatırım Fonu Katılma Belgesi, Hazine ve Maliye Bakanlığı ihraçlı Euro Tahvil veya Kira Sertifikaları, Kıymetli Madenler, Elektronik Ürün Senedi, İpotek teminatlı veya Varlık teminatlı veya Varlığa dayalı menkul kıymetler, G7 ihraçlı borçlanma senetleri veya Euro tahviller ve Hazine Darphane Altın Sertifikası.

– Takasbank teminatların yeterlilik düzeyini izler. İşlemler, fiyat değişiklikleri veya teminat kompozisyonunun değişmesi nedeniyle varlıkların belirlenen tutarın altına düşmesi halinde teminat tamamlama çağrısı yapılır. Çağrı esas olarak elektronik ortamda yapılır. Gönderilmesini müteakip başkaca bir ihbar ve bildirime gerek kalmaksızın üyenin çağrıyı aldığı kabul edilir.

– Teminatlar tevdi amaçları dışında kullanılamaz, kamu alacakları için olsa dahi haczedilemez, rehnedilemez, tasfiye kararlarından etkilenmez, iflas masasına dahil edilemez ve ihtiyati tedbir uygulanamaz.

– Sözleşme yazılıdır. Özel bir madde yoksa teminatın getirdiği haklar teminatı verende kalır.

– Üye teminatı, diğer üyelere olan takas yükümlülüklerinin tamamı ödenmedikçe üyeye iade edilmez. İadeye hak kazanıldığı halde üyenin teslim almaması durumunda doğacak tüm hukuki sorumluluk üyeye aittir ve Takasbanka hiçbir sorumluluk yüklenemez.

13. Odak: Garanti Fonuna İlişkin Esaslar

– Takasbank gecikme ve temerrütlere karşı fon kurabilir. Kurul bunu zorunlu tutabilir. Yönetim Takasbank’tadır.

– Fon katkı payı normal ve ilave katkı paylarından oluşur. İlave pay normal payı kesinlikle geçemez. Ödeme üyenin kendi varlığından yapılır.

– Normal katkı paylarının kullanılması veya eksilmesi durumunda tamamlama çağrısı yapılır. Fonun yetersizliği durumunda ilave katkı payı talep edilebilir. Talep edilebilecek ilave katkı payı normal katkı payını aşamaz.

– Katkı paylarını süresinde ödemeyen veya ilave katkı payını zamanında yatırmayan üyelere temerrüt hükümleri uygulanır. 3 iş gününde ilave payı ödemeyen temerrüde düşer. Sistemik risk varsa Takasbank müşteri ve üyelik teminatı hariç diğer varlıklara zorla el koyar. Resen tahsilat işleminde müşterilerin teminatları ve üyelik teminatları hariç tutulur.

– Takasbank likidite ve piyasa riskini dikkate alarak varlıkları belirleyeceği bir katsayı ile indirgenmek suretiyle kabul edebilir. Borsadaki varlıklar son işlem günündeki ağırlıklı ortalama fiyat üzerinden, konvertibl dövizler ise TCMB tarafından ilan edilen en son döviz alış kuru üzerinden değerlenir. Nakit TL paylar zorunlu karşılık düşüldükten sonra yönetim kurulunun esasları çerçevesinde nemalandırılır.

– Varlığın 15 iş gününden fazla bir süre işlem görmemesi durumunda Takasbank farklı değerleme esasları belirleyebilir.

– Borsalarda yaşanan ani gelişmeler nedeniyle son fiyatın sıhhatli oluşmadığına karar verilirse Takasbank farklı değerleme esasları belirleyebilir.

– Katkı payları sadece takas borçları için kullanılır. Haciz veya ihtiyati tedbir konulamaz. Borçsuz ayrılan üyeye iade edilir.

– Uyarı cezası, kuralları ihmal eden veya denetimde belge saklayan üyeye, Genel Müdür tarafından yazılı olarak “daha dikkatli ol” denilmesidir. Parasal yükümlülüğünü (teminat/fon) aksatan veya 1 yılda 3ten fazla uyarı alan üye en fazla 3 aylığına askıya alınır. Süre bitiminde düzelmezse veya sistem riskini sürdürürse üyelikten tamamen atılır.

– Üye hakkındaki soruşturmayı Genel Müdür başlatır. Disiplin Komitesi 10 gün içinde işlemlere başlar ve üyeden yazılı savunma ister (üyeye en az 15 gün süre verilir, vermezse vazgeçmiş sayılır). Soruşturma bitince Komite raporunu 10 gün içinde yazar. Rapor uyarı cezası içeriyorsa onaya Genel Müdüre, askıya alma/çıkarma içeriyorsa Yönetim Kuruluna gönderilir.

14. Odak: Merkezi Karşı Taraf (MKT) Esasları ve Üyelik İşlemleri

– Takasbankın işlemi garanti altına almak için alıcıyla satıcının arasına girdiği sisteme Merkezi Karşı Taraf denir.

– Takasbank, üyelerin kendi müşterilerine karşı olan borç ve hatalarından sorumlu değildir.

– MKT üyeliği için teknik, mali ve hukuki altyapının sağlam olması ve Yönetim Kurulu yetkilendirmesi zorunludur.

– Üyeler, doğrudan ve genel olmak üzere ikiye ayrılır. Üyelik türü, özsermaye, kredi notu, teknik altyapı yeterliliği dikkate alınarak Takasbank tarafından belirlenir.

• Doğrudan MKT: Sadece kendilerinin ve/veya müşterilerinin takas işlemlerini yapar.
• Genel MKT: Kendisi ve müşterileri dışında, işlemci kuruluşların takas işlemlerini de gerçekleştirmeye yetkilidir.

Genel MKT üyesi ile hizmet verdiği işlemci kuruluş, Takasbanka karşı yükümlülüklerden müşterek borçlu ve müteselsil kefil olarak sorumludur.

• Genel üye, işlemci kuruluşun yükümlülüklerini takip edip tedbir almakla görevlidir.
• Genel MKT üyesinin sorumluluğu, hak ve hesapların başka bir genel üyeye devri veya tasfiyesi şartıyla kaldırılır.

– Üyelik türleri arası geçiş Yönetim Kurulu kararına bağlıdır.

– Yükümlülüklerin ifasını gözetim ve denetim görevi Takasbanka aittir. MKT üyeleri ilgili mevzuat ilke ve kurallarına uymak zorundadır.

– Kurallara uymayana işlem kısıtlaması getirilir, askıya alma en fazla 3 ay sürer, eksikleri gidermek için en fazla 6 ay süre verilir. Düzelmezse Yönetim Kurulu tarafından üyelik iptal edilir.

– Üyelik iptal edilebilir veya üye kendi isteğiyle borcunu sıfırlayarak ayrılabilir. Üyelik bitse de geçmiş işlemlerin sorumluluğu bitmez. Kamu kurumlarına derhal haber verilir.

15. Odak: İşlemci Kuruluşlar ve Teminat Esasları

– İşlemci Kuruluş (İK), Takasbank’ın MKT olduğu piyasalarda işlem yapan ancak bu işlemlere ilişkin yükümlülüklerin tasfiyesini bir Genel MKT üyesi aracılığıyla gerçekleştiren kuruluştur. İşlemci kuruluş takası doğrudan yapamaz, Genel MKT üyesini kullanır. Yükümlülüğünü aksatırsa, Genel MKT üyesi durumu Takasbank’a bildirir ve müşteriler talep ederse hesaplar Genel MKT üyesine devredilir.

– Takasbank’taki teminatlara kesinlikle haciz, rehin veya tedbir konamaz ve iflas masasına alınamaz. MKT üyesi veya müşteri batsa bile Takasbank’ın teminat üzerindeki hakkı kesindir.

MKT üyeleri, kendileri veya müşterileri adına aldıkları pozisyonlar için hesaplanan teminatı Takasbank’ın belirlediği hesaplara yatırmak zorundadır. Teminatlar ikiye ayrılır:

• Başlangıç teminatı: Temerrüt durumunun ortaya çıktığı tarihten pozisyon kapanana kadar geçecek süredeki riskler için başlangıçta alınır.
• Değişim teminatı: Mevcut pozisyonların piyasa fiyatıyla değerlenmesi sonucu ortaya çıkan farklar için alınır.

– Güven aralığı en az %99, nakde dönüş en az 2 iş günü, risk verisi en az 12 aylık hesaplanır. Müşteri teminatı sadece o müşterinin borcu için kullanılır.

– MKT üyeleri teminat olarak TL/Döviz, Devlet İç Borçlanma Senedi, Pay Senedi, Teminat Mektubu, Yatırım Fonu Katılma Belgesi, Euro Tahvil, Kira Sertifikası, standartta altın, ipotek/varlık teminatlı menkul kıymet, Elektronik Ürün Senedi (EÜS), G7 iç borçlanma senetleri ve Darphane emtia sertifikası sunabilir. Takasbank teminatları belirlerken likidite ve piyasa riski düşük olanlara öncelik verir. Teminat mektubu Takasbank istediği an şartsız ve derhal nakde çevrilebilir olmalıdır.

– Teminatlar ayrı hesaplarda tutulur. Fazla yatırılan teminat müşterinindir. Portföy bazlı toplu teminatlandırma için tek bir garanti fonu bulunması şarttır.

– Teminat belirlenen seviyenin atlına düşerse üye tamamlamak zorundadır. Elektronik bildirim gönderildiği an çağrı yapılmış sayılır, ek ihtar beklenmez. Nakit TL teminatlara zorunlu karşılık düşüldükten sonra faiz (nema) işletilir.

– Teminat sözleşmesi yazılıdır. Malın asıl sahibi hakların da sahibidir. Borç bitince haklar sahibine döner.

– Müşteri malı, kurum malından ayrıdır. Bir müşterinin teminatı, kurumun veya başka bir müşterinin borcunu ödemek için asla kullanılamaz.

– Teminat taşıma işlemi için müşterinin yazılı onayı şarttır. Teminat iadesi alındığında üye malı teslim almazsa sorumluluk üyededir, Takasbank sorumlu tutulamaz.

16. Odak: Garanti Fonu, Temerrüt Esasları ve Risk Yönetimi

– Takasbank, MKT üyelerinden birinin temerrüde düşmesi durumunda teminatları aşan zararları karşılamak üzere Garanti Fonu kurar, temsil ve idare eder. Takasbank her piyasa için ayrı veya ortak fon kurabilir ve kabul edilecek varlıkları Takasbank Yönetim Kurulu belirler. Fon, kuruluş amacı dışında kullanılamaz.

– Fon boyutu en riskli 1. üyenin batışı ile 2. ve 3. üyenin aynı anda batışı senaryolarından hangisi büyükse ona göre belirlenir. Batan üyenin kendi parası bitmeden diğerlerinin parasına dokunulmaz.

– Üye, riskine göre fon payı yatırır, ilave pay mevcut yatırılanı geçemez. Elektronik çağrı gittiği an üyenin sorumluluğu başlar, nakitler zorunlu karşılık sonrası Takasbankça faizlendirilir.

– Üyelik bitince tüm borç ve vergiler kesilir, kalan para aynen veya eşdeğeriyle iade edilir ve sabit paylar pozisyonlar tamamen kapanınca verilir.

– Borcunu aksatan anında temerrüde düşer. Takasbank süre verir, süre sonunda yükümlülük yerine gelmezse, Takasbank üyenin yetkisini dondurur, pozisyonunu zorla kapatır, faiz işletir ve yetmezse üyenin mallarına el koyarak zararı çıkarır.

Zarar durumunda Takasbank sırasıyla şu kaynaklara başvurur ve zarar ödenirken önce batanın tüm varlığı, sonra sigorta, sonra Takasbank fonu, en son masum diğer üyelerin fonu kullanılır. Kalan para olursa önce masum üyelere oranlarına göre iade edilir.

• Temerrüde düşen MKT üyesinin kendi teminatları.
• Temerrüde düşen MKT üyesinin garanti fonu katkı payı.
• Sigorta poliçesi tazminleri (varsa).
• Takasbank’ın riskler için tahsis ettiği sermaye.
• Diğer MKT üyelerinin yatırmış garanti fonu katkı payları.
• Diğer MKT üyelerinden istenecek ilave katkı payları.
• Takasbank’ın kalan sermayesindeki taahhüt.

Takasbank, MKT sistemi için likidite, kredi ve konsantrasyon risklerini düzenli analiz edip limitler koyar. Değerleme katsayılarını belirler.

• Takasbank, yasal sermaye harici karşılanmış risklere ve hesaplanan asgari sermayeye ilave olarak geçmiş 1 yıllık operasyonel giderlerinin %75’inin ilavesiyle bulunacak meblağın %25’ini tahsis eder.
• Takasbank, stres testlerini üçer aylık dönemler itibarıyla Yönetim Kuruluna ve Kurula bildirir.
• Takasbank, iç denetim birimleriyle risk yönetimi ve bilgi işlem altyapısını asgari 6 aylık dönemler itibarıyla kontrol edip Kurula bildirir.
• Organize piyasalar dışında gerçekleştirilen türev araç işlemlerinde Takasbank Yönetim Kurulunca Risk Komitesi kurulması zorunludur.

– Acil durumda Takasbank tüm kural ve limitleri değiştirebilir. Kapatılamayan pozisyonları masum üyelere zorla devredebilir veya piyasayı işlemlere kapattırabilir.

17. Odak: Portföy Saklama Hizmeti

– Kolektif yatırım kuruluşu varlıkları tek bir saklayıcıda tutulmak zorundadır. Gayrimenkul yatırım ortaklıkları, altyapı gayrimenkul yatırım ortaklıkları, girişim sermayesi yatırım ortaklıkları ve emeklilik yatırım fonlarının portföylerinde yer alan varlıkların saklama zorunluluğu bulunmamaktadır.

– Fiziki veya kaydi saklanabilen varlıklar ayrı hesapta tutulur ve saklanamayan varlıkların ise belgeleri saklayıcıya verilip kaydı tutulur, saklayıcı bu varlıkların takibini ve güncelliğini sağlamakla yükümlüdür.

– Portföy saklayıcısı, yatırım fonu ve değişken sermayeli yatırım ortaklıklarının paylarının ihraç ve itfa işlemlerinin mevzuata uygunluğunu denetlemekle yükümlüdür.

– Portföy limit ve sınırlamalarına aykırı işlemler tespit edildiğinde, portföy saklayıcısı KYK’dan düzeltme talep eder ve düzeltme yapılmazsa durumu en seri şekilde Kurula bildirir. Portföy saklayıcısının bu yükümlülüğünü yerine getirmemesi nedeniyle KYK aleyhine bir zarar ortaya çıkması halinde, bu zararın tazmininden portföy saklayıcısı sorumludur.

– KYK nakitleri saklayıcı onayı ve bilgisi dahilinde banka hesaplarında tutulur, 3. parti hesap bilgileri saklayıcıya şirket tarafından verilir ve nakit mutabakatı yılda en az 1 kez tam olarak yapılır.

– Şirket ve yatırım ortaklıkları, portföy saklayıcısının görevlerini yerine getirmesine esas teşkil edecek tüm bilgi ve belgeleri portföy saklayıcısına bildirmek zorundadır.

– Önemli nitelikteki aykırılıklar ile yapılacak bildirimlere ilişkin prosedürler ve aykırılıkların giderilmesi için öngörülen süreler, portföy saklayıcısının yönetim kurulu tarafından yazılı olarak belirlenir.

18. Odak: Üyeliğe İlişkin Esaslar

– BİST Pay Piyasası’na üye olan yatırım kuruluşu varsayılan olarak “doğrudan takas üyesidir” ve sadece kendi/müşteri takasını yapar. Üyeliği Takasbank değerlendirip onaylar.

– Aracı kurumların “Doğrudan MKT Üyesi” olabilmesi için genel MKT üyelik şartlarına ilave olarak Borsa mevzuatı çerçevesinde Piyasaya üye olunması zorunludur.

Genel MKT üyeliği için aranan şartlar şunlardır:

• Aracı kurumlar açısından:
  • Sınırlı saklama yetkisine sahip kurumların en az 100 milyon TL öz sermayeye ve Takasbank içsel derecelendirmesinde en az D notuna,
  • Genel saklama yetkisine sahip kurumların ise en az 400 milyon TL öz sermayeye ve en az B notuna sahip olması gerekir.
• Bankalar açısından:
  • Genel saklama hizmeti faaliyet iznine,
  • En az 1 milyar TL öz sermayeye,
  • Takasbank içsel derecelendirmesinde en az B notuna sahip olmaları zorunludur.

– Üyelik başvurusu Takasbank Genel Müdürlüğü’ne yazılı olarak yapılır. Takasbank başvuruyu 2 ayda karara bağlar. Onay alan kurum 1 ay içinde para ve teminatları yatırıp personelini yetkilendirmezse izni iptal olur.

– MKT üyeleri, mevzuata uymak, garanti fonu katkılarını ve diğer ücretleri ödemek, risk ve iç kontrol sistemlerini sürdürmek, kayıtları 1 yıl saklamak, gerekli bildirimleri yapmak ve testlere katılmakla yükümlüdür. Ayrıca müşterilerini hesaplarındaki tasarruf kısıtlamaları konusunda bilgilendirir ve kolektif yatırım kuruluşları adına yapılanlar dahil, piyasadaki tüm işlemlerinin takasından sorumlu olur.

– Merkez adresi, Yönetim Kurulu Üyeleri ve Genel Müdür değişiklikleri en geç değişikliğin gerçekleştiği tarihi izleyen 1 iş günü içinde Takasbank’a bildirilir.

– Yetkilendirilen personelin kullanıcı kodu ve şifresi ile uzaktan erişim sağlanamadığı durumlarda, temsil yetkisi bulunan kişilerce verilecek yazılı talimatlar çerçevesinde işlemler Takasbank tarafından gerçekleştirilebilir.

• Genel MKT üyesi, İşlemci Kuruluşun takas yükümlülüklerinin Takasbank’a karşı yerine getirilmesini garanti eder, aksaklıkları izler ve gerekli önlemleri alır. Müşteri işlemlerinden doğan borçlarda iki taraf birlikte sorumludur.
• İşlemci Kuruluş, müşteri pozisyon ve teminatlarını doğru izlemek, kayıtlarını Genel MKT üyesiyle sürekli mutabık tutmak, müşterileri kısıtlamalar konusunda bilgilendirmek ve denetimlerde gerekli bilgi ve belgeleri sunmakla yükümlüdür.

– MKT üyeliği, şartların kaybedilmesi, sistem güvenliğinin riske girmesi, eksiklerin azami 6 ay içinde giderilmemesi veya üyenin talebi üzerine Yönetim Kurulu kararıyla sona erdirilebilir. Ancak üyelik sona erse bile karar tarihinden önceki işlemlerden doğan Takasbank yükümlülükleri devam eder.

19. Odak: Takas ve MKT Hizmeti Esasları

– Takasbank, MKT kapsamındaki işlemlerde alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı olur ve takasın tamamlanmasını taahhüt eder. Ancak yalnızca üyeleri muhatap alır ve üyelerin müşterilerine veya genel MKT üyelerinin işlemci kuruluşlara karşı yükümlülüklerinden sorumlu değildir. Bazı pazar veya menkul kıymetlerde MKT hizmeti verilmeyip sadece takas hizmeti sunulabilir.

– Takas işlemleri, üyenin faaliyetleri durdurulsa veya tasfiye süreci başlasa bile geri alınamaz ve iptal edilemez. Transfer talimatları ise sisteme girdikten sonra gerçekleşene kadar geri çekilebilir ve gerçekleştiği anda kesinleşir.

– Takas yükümlülükleri belirlenen hesaplar üzerinden yerine getirilir. Net nakit borçlar 22, brüt nakit borçlar 88, nakit alacaklar 11 numaralı hesapta, kıymetler ise MKK’daki TBTAH Takas Havuz Hesabı’nda izlenir. İşlemci kuruluşlar, genel MKT üyesi nezdinde hesap açmak zorundadır, müşterileri adına ayrı hesap açamaz.

– Takas işlemleri T+2’de gerçekleştirilir. Normal nakit ve kıymet borç kapatma saatleri 09.00–16.45, şartlı virman işlemleri ise en geç 17.00–17.05 arasındadır. Takas günü yarım güne denk gelirse işlem yapılmaz ve takas bir sonraki tam iş gününe ertelenir.

– Takas işlemlerinde esas yöntem, müşteri ve portföy ayrımı korunarak yapılan günlük çok taraflı netleştirmedir. Ödemeler teslim karşılığı yapılır ve yükümlülükler kısmen yerine getirilirse kısmi takas uygulanabilir. Ancak yetkili otoriteler bazı işlemler için netleştirmeyi kaldırarak brüt takas veya yalnızca iki üye arasında netleştirme kararı alabilir.

– İşlem düzeltmeleri ve üyeler arası pozisyon aktarımları, işlemin gerçekleştiği andan T+1 günü seans kapanışına kadar Takasbank sistemi üzerinden yapılabilir. Pozisyonlar başka bir üyeye doğrudan veya pozisyon bazında devredilebilir.

– SPK veya Borsa, şüpheli işlemlerde emirden önce nakit ya da kıymetin hesapta hazır tutulmasını ve takas tamamlanana kadar çekilmemesini isteyebilir. Piyasalar arası mahsup talimatı 14.30’a, Takasbank Para Piyasası bağlantılı işlemlerde 15.45’e kadar verilmelidir. Mahsuptan alacak gelmezse üye borcunu aynı gün kendi kaynaklarıyla öder.

– Risk limiti aşılırsa, aşan tutara oran yükseldikçe artan katsayılarla ilave işlem teminatı uygulanır ve teminatın en az %30’u TL olmalıdır. Çağrı, ertesi iş günü 15.00’e kadar karşılanmazsa temerrüt oluşur. Risk/limit oranı %200’ü aşarsa üyenin emir iletimi durdurulabilir ve pasif emirleri iptal edilir.

– Üyelik teminatı yalnızca TL olarak yatırılır ve eksilirse 3 iş günü içinde tamamlanır. Başlangıç teminatı, %99,50 güven düzeyi ve 2 günlük elde tutma süresiyle hesaplanır, değişim teminatı ise pozisyonların güncel piyasa değerindeki farkları karşılar. Üyelik sona erdiğinde teminatın iadesi için Takasbank’a olan tüm borçların kapatılmış olması gerekir.

– Teminat açığı oluşursa gün içi çağrılar 2 saat içinde, gün sonu çağrıları ise ertesi iş günü 15.00’e kadar karşılanmalıdır ve yarım günlerde son saat 11.00’dir. TL konsantrasyon aşımından doğan çağrılar nakit ödenir. Süresinde kapatılmayan hesap temerrüde düşebilir.

– Teminat ve garanti fonu değerleri, kredi riski ve likidite dikkate alınarak en az 1 yıllık veri, %99,90 güven düzeyi ve 2 iş günlük likidite süresiyle hesaplanır. TL ve Borsa İstanbul payları %100, altın %88, döviz ve pay senetleri ise belirli iskontolarla teminata sayılır. Yeterli veri yoksa benzer varlıkların katsayıları esas alınır.

– Teminat ve garanti fonunda varlık yoğunlaşmasını önlemek için oran sınırları uygulanır. İşlem teminatlarının en az %10’u nakit TL olmalıdır. Döviz işlem teminatında en fazla %90, altın her iki yapıda %25, BİAŞ payları ise %50 ile sınırlıdır. DİBS ve pay senetlerinde ayrıca grup ve tek varlık alt limitleri bulunur.

– Teminat yatırma işlemleri tam günlerde 19.00’a, yarım günlerde 12.45’e kadar yapılabilir. Çekimlerde ise nakit TL için süre daha erkendir, tam gün 15.40, yarım gün 11.40. Döviz ve diğer MKT varlıkları 19.00/12.45’e kadar çekilebilir.

20. Odak: Temerrüt Uygulamaları, Pay Piyasası Temerrüt Esasları, Pay Piyasası Transfer İşlemleri

– Kıymet temerrüdünde Takasbank, teslim edilemeyen kıymeti 2 iş günü içinde temin edemezse bedelini alacaklı üyeye nakit olarak öder ve borçlunun kıymet borcu nakit borca dönüşür. Borçlu üyeye uygulanan temerrüt faizinin 2/3’ü alacaklı üyeye ödenir ve hesaplama günlük yapılır.

– Nakit temerrüdünde Takasbank’ın sorumluluğu, ödenmesi gereken nakit tutarı ve ödeme gününe kadar hesaplanan temerrüt faizinin belirlenen kısmı ile sınırlıdır. Nakit borcu kısmen veya tamamen temin edildiğinde alacaklı üyeye aynı gün içinde ödeme yapılır ve yükümlülüğün kapatılması için temerrüde düşen üyenin teminat ve garanti fonu da kullanılabilir.

– Temerrüt faizinde, BİAŞ Repo Ters Repo Pazarı, TCMB Bankalararası Para Piyasası ve Takasbank Para Piyasasındaki gecelik ağırlıklı ortalama faiz oranlarından en yüksek olanı esas alınır. Yükümlülük takas gününde 17:30’a kadar yerine getirilirse faiz 1 kat, 17:31 ve sonrasında veya izleyen günlerde yerine getirilirse 3 kat uygulanır. Takasbank’ın belirlediği asgari temerrüt matrahının altındaki tutarlara temerrüt hükümleri uygulanmaz.

– Tahakkuk eden temerrüt faizi ve yasal yükümlülükler üye ekranları üzerinden elektronik olarak bildirilir ve 3 iş günü içinde ödenir. Süresinde ödenmeyen tutar, takip eden iş günü Takasbank tarafından üyenin serbest hesabından resen tahsil edilir. Elektronik bildirim yapıldığı anda üyenin bildirimi aldığı kabul edilir ve ayrıca ihbar yapılmaz.

– Takasbank, temerrüde düşen üyenin müşteri pozisyonlarını üyenin rızası olmadan başka üyeye taşıyabilir, teminatları nakde çevirebilir veya pozisyonları resen kapatabilir. Kullanılan Takasbank sermayesi 1 ay içinde tamamlanır ve 1 yıllık dönemde tamamlanan toplam tutar dönem başında belirlenen miktarı aşamaz. Üye, maddi hata veya kusuru olmadığını düşünüyorsa temerrüt tahakkuk tarihinden itibaren 1 hafta içinde itiraz edebilir. İtiraz haklı bulunursa temerrüt faizi uygulanmaz, tahsil edilmiş tutar varsa iade edilir.

– Temerrüt nedeniyle takas gününde teslim veya ödeme alamayan üyeye, borçlu üyeden tahsil edilen temerrüt faizinin 2/3’ü mağduriyet ödemesi olarak otomatik ödenir. Bunun için mağdur üyenin talepte bulunması gerekmez. Gecikme aynı gün içinde giderilirse, borçlu ve mağdur üye aynıysa veya Takasbank temerrüt faizini tahsil edemezse mağduriyet ödemesi yapılmaz.

– Üye, teminat tamamlama, takas veya garanti fonu yükümlülüğünü süresinde yerine getirmezse ayrıca bildirim yapılmadan temerrüde düşer. Takasbank, temerrüdün sona erdirilmesi için üyeye en fazla takip eden iş günü saat 11:00’a kadar süre verebilir. Bu sürede de yükümlülük yerine getirilmezse Takasbank, pozisyon açığını kapatmak için T+0 satış emri verebilir ve bunun için blokeli alacaklar ile işlem teminatı ve garanti fonu katkı paylarını kullanabilir.

– Kıymet temerrüdünde Takasbank önce kıymeti takas tarihinde teslim etmeye çalışır. Bu mümkün olmazsa kıymeti piyasadan temin ederek teslim eder. Kıymet piyasadan da temin edilemezse kıymetin nakit karşılığını ve ödeme gününe kadar hesaplanan temerrüt faizinin belirlenen kısmını ödeyerek sorumluluğunu yerine getirir.

– MKT hizmeti verilmeyen kıymetlerde yükümlülük belirlenen saatten sonra yerine getirilirse üye ayrıca bildirime gerek olmadan temerrüde düşer ve temerrüt faizi uygulanır. Nakit yükümlülüklerde borcun kapandığı saat, tutarın MKK/Takasbank nakit borç kapatma hesabına aktarıldığı an olarak dikkate alınır. Menkul kıymet yükümlülüklerinde ise kıymetin MKK nezdindeki takas havuz hesabına aktarıldığı saat esas alınır.

– Üyeler saklama hesaplarındaki kıymetler için başka bir üye hesabına transfer emri verebilir. Gerçekleşen transfer alıcı üye tarafından reddedilemez, ancak yeni bir transfer emriyle iade edilebilir. Talimat onaylanıp nakit veya sermaye piyasası aracı karşı üye hesabına geçtiği anda işlem geri alınamaz hale gelir.

– Üyeler arası transferler serbest ve şartlı virman olarak yapılır ve işlemler giriş ile onay olmak üzere 2 aşamada tamamlanır. Aynı gün veya valörlü şartlı virman işlemleri 17:05’e kadar, Kolektif Yatırım Kuruluşlarının şartlı virman işlemleri 17:00’ye kadar, serbest virman işlemleri ise 21:00’e kadar gerçekleştirilebilir. Fonların satış işlemlerine ilişkin serbest virman kayıtları sistem tarafından otomatik oluşturulur ve yetkili kullanıcıların onayıyla tamamlanır.

– Şartlı virman işlemleri “teslim karşılığı ödeme” prensibiyle gerçekleşir ve para ile kıymet eşanlı olarak el değiştirir. Tarafların talimatları sistemde otomatik eşleştirilir ve yükümlülükler karşılandığında işlem tamamlanır. Eşleşmiş kayıtlar, girildiği gün dahil 3 iş günü sistemde tutulur. Eşleşmeyen işlemler iptal son saatinde sistem tarafından iptal edilir. İşlem ileri valörlü veya tarafların uygun şekilde tanımlaması halinde parçalı olarak da gerçekleştirilebilir.

21. Odak: BİST Borçlanma Araçları Piyasasında Takas İşlemleri ve Üyelik

– Borçlanma araçlarında uluslararası 12 haneli ISIN kodu kullanılır ve Türkiye’yi gösteren ilk iki hane “TR” olur. Yeni kotasyon tanımlamaları Çarşamba günleri yapılır ve aynı gün borsa bülteninde yayımlanır. DİBS’lerde ISIN kodunun 4-9. haneleri itfa tarihini, özel sektör borçlanma araçlarında ise 4-7. haneler ihraççıyı, 8. hane itfa ayını, 9-10. haneler itfa yılını gösterir. İhraççı, SPK kaydından sonra kodların işleme açılması için Takasbank’a başvurur.

– TCMB, MKT uygulamasının başvuru veya değerlendirme gerektirmeyen doğal üyesidir. Doğrudan MKT üyeleri yalnızca kendi ve müşterilerinin takas işlemlerini gerçekleştirirken, Genel MKT üyeleri ayrıca işlemci kuruluşların takas işlemlerini de gerçekleştirebilir. Takasbank, içsel derecelendirme ve mali tahlil sonuçlarına göre üyelerin doğrudan veya genel MKT üyeliği statüsünü değiştirebilir.

– Doğrudan MKT üyeliğinde aracı kurumlar için asgari 100.000.000 TL, bankalar için 200.000.000 TL öz sermaye ve en az D notu aranır. Genel MKT üyeliğinde ise aracı kurumlar için asgari 400.000.000 TL, bankalar için 1.000.000.000 TL öz sermaye ve en az B notu gerekir. Doğrudan üyelerde sınırlı veya genel, genel üyelerde ise genel saklama yetkisi bulunmalıdır. Üyelik onayından sonra giriş ücreti, üyelik teminatı ve garanti fonu katkı payı 1 ay içinde yatırılmaz veya personel yetkilendirilmezse üyelik izni iptal edilir.

– Genel MKT üyesi, bağlı işlemci kuruluşun kendi üzerinden gerçekleştirdiği işlemlerden doğan yükümlülükleri Takasbank’a karşı kayıtsız şartsız yerine getirmekle sorumludur. İşlemci kuruluş ise müşteri pozisyon ve teminatlarını Genel MKT üyesi nezdinde izlemek, kayıtları sürekli mutabık tutmak ve müşteriyi teminatlar üzerindeki tasarruf yetkisinin gerekli teminat tutarıyla sınırlı olduğu konusunda bilgilendirmek zorundadır.

– Takasbank, yükümlülüklerin yerine getirilmemesi, haciz, ihtiyati tedbir, protesto, iflas veya kredi değerliliğinin azalması gibi durumlarda üyenin faaliyetlerini kısıtlayabilir. Faaliyeti kısıtlanan MKT üyesi, kendisine verilen en fazla 6 aylık sürede yükümlülüklerini yerine getirmezse üyeliği Yönetim Kurulu kararıyla sona erdirilebilir. Üyelik ayrıca gerekli şartların kaybedilmesi, sistem riski oluşması veya üyenin kendi talebi üzerine de sona erebilir.

22. Odak: Takas ve MKT Hizmeti Esasları

– Takasbank, piyasada yapılan işlemlerde açık teklif yöntemiyle MKT olur. Alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı konumuna geçerek takası üstlenir. Takasbank’ın muhatabı yalnızca işlemi yapan üyelerdir. Kurulun uygun görüşüyle MKT hizmeti verilmeyen pazar veya kıymetlere ilişkin işlemlerin takasının tamamlanmasında Takasbank’ın herhangi bir garantisi bulunmaz. Bu kıymetlere ilişkin temerrütlerde Takasbank’ın sorumluluğu, yalnızca ilgili takas işlemi için üyelerden alınan teminatlarla sınırlıdır.

Üyelerin takas alacak ve borçları, Takasbank tarafından belirlenen özel hesaplar üzerinden sonuçlandırılır.

Nakit hesapları

• Nakit alacaklar tüm pazarlarda 11 no’lu “Üye Serbest Cari Hesabı”na kaydedilir.
• MKT hizmeti verilen pazarlarda, Pay Repo hariç, nakit borçlar 33 no’lu “Üye Tahvil Takas Borcu” hesabından kapatılır.
• MKT hizmeti verilmeyen pazarlarda nakit borçlar 33NTL no’lu “NCCP Pazarlar Nakit Borç” hesabından kapatılır.
• Taahhütlü İşlemler Pazarında SKKR no’lu “Üye Borç Kapatma” hesabı kullanılır.
• Pay Senedi Repo Pazarında 90 no’lu “Üye Pay Senedi Repo Takas Borcu” hesabı kullanılır.
• Döviz alacak ve borçları, ilgili döviz cinsi bazında muhabir banka hesaplarında izlenir.

Takasbank’taki kıymet hesapları

• DİBS: 501/701 – “Serbest Depo”
• MKT verilen ters repo blokesi: 1101 – “Borsa İçi Ters Repo Teminat Deposu”
• MKT verilmeyen ters repo blokesi: 2101 – “Borsa İçi Ters Repo NCCP”
• Taahhütlü İşlemler Pazarı kira sertifikası: 501/702 – “STİP Kıymet”
• STİP blokesi: 7101 – “STİP Bloke”

MKK’daki kıymet hesapları

• MKT verilen ÖSBA: OSTH
• MKT verilmeyen ÖSBA: OSTHNC
• Pay Repo borcu: RPTAH
• Pay Repo blokesi: RPBL

Sınav için temel ayrım, nakit alacak = 11, MKT’li nakit borç = 33, MKT’siz nakit borç = 33NTL, Pay Repo = 90. DİBS hesapları Takasbank’ta, ÖSBA hesapları ise MKK’da izlenir.

Piyasadaki alım satım işlemlerinde müşteri ve portföy ayrımı korunarak çok taraflı netleştirme uygulanır. Borç ve alacaklar mahsup edilerek tek bakiye hesaplanır. Repo-ters repo işlemleri hem başlangıç hem de bitiş valöründe takasa dahil edilir.

• TL işlemlerinin takası T+0, yani işlem günü yapılır.
• Döviz işlemlerinin takası T+1, yani işlemi takip eden ilk iş gününde yapılır.
• Taahhütlü İşlemler Pazarı ve Uluslararası Tahvil Pazarı işlemleri çok taraflı netleştirmeye dahil edilmez.
• Döviz ödemeli menkul kıymet kesin alım-satım işlemleri ile repo-ters repo pazarlarındaki işlemler birbiriyle netleştirilmez.

– TL cinsinden kıymet ve nakit takas borçları, takas başlangıç saatinde ilgili hesaplarda yeterli bakiye varsa Takasbank sistemi tarafından bir kereye mahsus otomatik olarak kapatılır. Döviz ödemeli kıymetlerin kesin satışında kıymetler, Türkiye saati ile 16:45’e kadar Takasbank nezdindeki “Serbest Depo Hesabı”nda bulundurulmak zorundadır. Döviz nakit takası muhabir bankalar üzerinden yürütülür.

– Taahhütlü İşlemler Pazarında ikili netleştirme uygulanır. Nakit borçlar SKKR hesabına ödenir. Başlangıç valöründe kıymet alan üyenin kıymeti 7101 no’lu STIP Bloke Takas Deposu hesabında bitiş valörüne kadar bloke edilir ve başka hesaba transfer edilemez. Nakit veya kıymet yükümlülükleri kısmen kapatılsa bile parçalı takasa izin verilmez.

– Yurt dışı sermaye piyasası araçlarında ilgili pazarlardaki işlemler birleştirilir, ikili netleştirme yapılır ve takas Takasbank’ın belirlediği muhabir bankalar üzerinden teslim karşılığı ödeme prensibiyle gerçekleştirilir.

Üyeler, Takasbank tarafından işletilen veya takas hizmeti verilen piyasalar arasındaki nakit alacaklarını diğer piyasalardaki nakit borçlarına mahsup ettirebilir.

• Borçlanma Araçları, Pay, Pay Senedi Repo ve BİAŞ Para Piyasası arasındaki mahsup talimatları iş günlerinde en geç 14:30’a kadar iletilir.
• Takasbank Para Piyasası ile diğer piyasalar arasındaki mahsup talimatları en geç 15:45’e kadar elektronik ortamda iletilir.
• Mahsup talimatı, verildiği gün EFT kapanış saatine kadar geçerlidir. Bu saate kadar gerçekleşmeyen talimatlar geçerliliğini kaybeder. Mahsup talimatı verilmiş olsa bile alacak aynı gün tahsil edilemezse, borçlu üye borcunu aynı gün içinde kendi kaynaklarından ödemek zorundadır.

23. Odak: Hesap İşlemleri, Risk Yönetimi, Teminatlar, Garanti Fonu ve Genel Esasları

Piyasada işlem yapmak isteyen üyeler, Takasbank, MKK ve Takasbank’ın belirleyeceği muhabir banka nezdinde hesap açmak zorundadır.

• Eşleşen emirler İşlem Hesabı‘nda izlenir.
• Netleştirilmiş tutar ve adetler Pozisyon Hesabı‘nda izlenir.
• Teminatlar Teminat Hesabı‘nda izlenir.
• Hesaplar Müşteri ve Portföy olmak üzere 2 farklı tipte açılabilir.
• Müşteri pozisyonlarının çoklu pozisyon hesaplarında toplu olarak izlenmesi esastır.
• İşlemci kuruluşlar, genel MKT üyesine bağlı hesap açmak zorundadır ve kendilerine ait tekil hesap açamaz. İşlemci kuruluşların hesapları, genel MKT üyesinin diğer müşteri ve işlemci kuruluş hesaplarından ayrı olarak açılır.

Takasbank, pozisyonlar üzerinden işlem öncesi, işlem anı ve işlem sonrası olmak üzere 3 katmanlı risk yönetimi uygular.

• İşlem öncesi ve işlem anında, teminat eksiği bulunan hesapların pozisyon artırıcı emir iletimi engellenebilir.
• İşlem sonrasında her saat başında, güncel fiyatlar kullanılarak portföy bazında bulunması gereken teminat hesaplanır.
• İşlem öncesi ve işlem anında kullanılan risk parametreleri asgari 1 yıllık veri seti ve %99,50 güven düzeyi ile belirlenir.
• Bu parametreler piyasa şartları dikkate alınarak 3 ayda bir gözden geçirilir.

Üyenin mali yeterliliğine göre belirlenen risk limiti aşılırsa, aşan kısım ilgili katsayıyla çarpılarak ilave işlem teminatı hesaplanır ve teminat tamamlama çağrısı yapılır.

• Aşım katsayıları:
• %100 < oran ≤ %130: 0,75
• %131 < oran ≤ %150: 1,0
• %151 < oran ≤ %200: 2,0
• %201 < oran: 3,0
• İlave teminat açığı, çağrıyı takip eden iş günü saat 15:00’e kadar kapatılmalıdır. Toplam ilave işlem teminatının en az %30’u Türk Lirası nakit olmak zorundadır. Süresinde yatırılmayan ilave teminat için temerrüt hükümleri uygulanır.
• Risk/Limit oranı %200’ü aşarsa üyenin emir iletimi engellenir ve BISTECH’teki tüm pasif emirleri otomatik olarak iptal edilir. Oran yeniden %200’ün altına indiğinde emir iletimine izin verilir.

Menkul kıymet pozisyonlarından kaynaklanan işlem teminatları, portföy bazlı net teminatlandırma yöntemiyle hesaplanır. Borçlanma Araçları Piyasasında teminatlandırmada Nakit Akım Teminatlandırma (NAT) ve/veya BISTECH Marjin Yöntemi kullanılır.

• NAT, pozisyonların Net Bugünkü Değer değişimini esas alır.
• BISTECH Marjin Yöntemi, aynı ürün grubundaki sözleşmeleri bütünüyle netleştirir.
• Risk hesaplamalarında güven düzeyi %99,50, elde tutma süresi 2 gün olarak uygulanır.
• Her portföy veya müşteri hesabından kaynaklanan teminat yükümlülüğü, yalnızca o hesaba ait veya üyenin üzerinde tasarruf yetkisi bulunan teminatlarla karşılanmak zorundadır.

– Gün içinde teminat yetersizliğinin belirlenen kriterleri aşması halinde gün içi teminat tamamlama çağrısı yapılır. Bu çağrı 2 saat içinde yerine getirilmek zorundadır. Her iş günü sonunda teminat seviyesi gerekli düzeyin altına düşen hesaplar için gün sonu teminat tamamlama çağrısı yapılır. Bu yükümlülük, bir sonraki iş günü en geç 11:00’e kadar yerine getirilmelidir. Belirlenen sürelerde tamamlanmayan teminat yükümlülükleri için temerrüt hükümleri uygulanır.

– Teminat ve katkı payı olarak nakit TL, konvertibl döviz, DİBS, Eurobond, kira sertifikası, BIST 100 pay senetleri, şemsiye fonları, standart altın ile ipotek veya varlık teminatlı kıymetler kabul edilebilir. Herhangi bir ihraççı veya banka tarafından ihraç edilen ya da teminat verilen kıymetlerin toplamı, Takasbank tarafından ilgili piyasa için kabul edilen toplam teminatların %25’ini geçemez.

Teminat ve garanti fonlarına uygulanacak değerleme katsayıları, varlığın kredi riski, vadesi, volatilitesi ve likiditesi dikkate alınarak belirlenir.

• Hesaplamada %99,90 güven düzeyi, 2 iş günü likidite etme süresi ve en az 12 aylık tarihsel veri kullanılır. Değerleme katsayıları yılda bir kez gözden geçirilir. Yeterli veri bulunmaması halinde benzer varlıkların katsayıları esas alınır.

Başlıca değerleme katsayıları:

• Türk Lirası: %100
• USD: %90
• Standart altın: %88
• BİAŞ payları: %100

– MKT üyelerinin garanti fonuna katılımı zorunludur ve fon Takasbank tarafından yönetilir. Fon, temerrüde düşen üyenin teminatlarını aşan zararların karşılanmasında kullanılır.

– Fon büyüklüğü, en büyük açık pozisyona sahip 1 üyenin temerrüdü ile 2. ve 3. en büyük açık pozisyona sahip 2 üyenin birlikte temerrüdünden doğacak kaynak ihtiyacından büyük olanından az olamaz.

– Takasbank, yatırılmış katkı payını aşmamak üzere ilave katkı isteyebilir. 1 Nisan – 31 Mart arasındaki 1 yıllık dönemde en fazla 4 kez ilave katkı talep edilebilir. 1 ayda istenecek ilave katkı, o ay için hesaplanan katkı payını aşamaz.

– Temerrüde düşen üyenin teminatları, garanti fonu katkısı, varsa sigorta tazminleri ve Takasbank sermaye tahsisi yetersiz kalmadan diğer üyelerin garanti fonuna başvurulamaz.

– Garanti fonuna nakit TL, USD, EUR ve GBP, DİBS, Hazine ve Maliye Bakanlığı Eurobondları, Hazine Varlık Kiralama A.Ş. kira sertifikaları, BIST 100 payları, hisse senedi ve borçlanma araçları şemsiye fonu payları kabul edilir. Ayrıca ipotek teminatlı ve ipoteğe dayalı menkul kıymetler, varlık teminatlı ve varlığa dayalı menkul kıymetler, borsalarda işlem gören standart altın ve Borsa İstanbul A.Ş. payları da kabul edilir.

– Garanti fonu kullanılırken en likit varlıklardan başlanır. Fona yansıtılan zarar, temerrüde düşmeyen üyelere garanti fonundaki payları oranında dağıtılır.

– Kullanılan garanti fonu katkı payları 3 iş günü içinde yeniden yatırılmalıdır. Zararın fon büyüklüğünün %50’sini aşması muhtemelse, Takasbank ilave katkı payı talep edebilir. İlave katkılar 5 iş günü içinde yatırılmalıdır.

– Temerrüt zararı tamamen kapatılana kadar fondan katkı payı çekilemez. Nakde çevrilip kullanılmayan tutarlar ve kullanılmayan nakit dışı teminatlar, ilgili üyelere oransal olarak iade edilir.

24. Odak: Temerrüt İşlemleri, Transfer ve EMKT İşlemleri

Temerrüt

• Teminat tamamlama, takas, kupon geri ödeme, repo bildirimi veya garanti fonu yükümlülüğünü süresinde yerine getirmeyen üye temerrüde düşer ve borçları muaccel olur.
• Takasbank en fazla temerrüt tarihini takip eden iş günü 11:00’a kadar süre verebilir. Temerrüt devam ederse T+0 valörlü emir ile pozisyon açığını kapatabilir.
• Temerrüt saati, EFT’de TIC hesabına geçiş, Takasbank içi virmanda aktarım, menkul kıymette borç kapatma saati esas alınarak belirlenir.

Kıymet ve Nakit Temerrüdü

• Kıymet takip eden iş günü içinde temin edilemezse nakit bedeli ödenir ve borç nakde dönüşür.
• Nakit borç süresinde ödenmezse blokeli kıymetler takip eden iş günü sonuna kadar T+0 valörle satılır.
• Yükümlülüğün kapatılmasında işlem teminatı ve garanti fonu kullanılabilir.
• Hesaplanan faiz asgari temerrüt cezasının altındaysa hesaplanan tutar esas alınır.

Temerrüt Faizi ve Mağduriyet Ödemesi

• Baz faiz, BİAŞ Repo, TCMB ve Takasbank Para Piyasası bir gecelik ağırlıklı ortalama faizlerinden en yüksek olanıdır.
• Temerrüt faizi = Matrah × (Baz faiz / 100) × Katsayı × (Gün / 365). Varsa yasal yükümlülükler eklenir.
• Aynı gün valörlü gecikme ile izleyen günlerdeki gecikmelere farklı katsayı uygulanır.
• Tahsil edilen temerrüt faizinin 2/3’ü, takas günü malını veya parasını alamayan üyeye günlük hesaplanan mağduriyet ödemesi olarak verilir ve talep aranmaz.
• Aynı gün gecikmeli teslim veya ödemede mağduriyet ödenmez. Üye yazılı olarak istemezse de ödeme yapılmaz.
• Ödeme için borçlunun itirazı haksız bulunmalı, sorun Borsa, Takasbank, MKK veya TCMB sistemlerinden kaynaklanmamalı ve alacaklı yükümlülüklerini zamanında yerine getirmiş olmalıdır.
• Brüt takasta borçlu ile mağdur üye aynıysa ödeme yapılmaz.

Resen Sonlandırma ve Yurtdışı Araçlar

• Takas günü karşılanmayan yükümlülük ertesi iş günü temerrüt pazarında resen alım satımla kapatılır.
• Olumsuz fiyat farkı üyeden, ödenmezse teminatından tahsil edilir. Yükümlülük karşılandıktan sonraki olumlu fark borçlu üyeye ödenir.
• Yurtdışı araçlarda temerrüt sürerse alacaklı ve borçlu, talimatlarını valör+1 günü 12:00’a kadar iptal eder. Borçlu iptal etmezse Takasbank resen iptal eder.
• Yurtdışı menkul kıymette temerrüt matrahı, valöre en yakın işlem gününün ağırlıklı ortalama takas fiyatı, nakit temerrüdünde nakit tutardır.

Transfer Emri ve Virman

• Transfer gerçekleşip varlık karşı hesaba geçtiğinde talimat geri alınamaz ve alıcı tarafından reddedilemez. İade ancak yeni transfer emriyle yapılır.
• Serbest virman: Karşılıksız kıymet aktarımıdır ve 21:00’a kadar yapılabilir.
• Şartlı virman: Teslim karşılığı ödeme esasına dayanır. Eşleşen kayıtlar, giriş günü dahil 3 iş günü tutulur. Eşleşmeyen tek taraflı talimatlar iptal edilir.
• Şartlı virman tek parça veya parçalı yapılabilir. İleri valörlü talimat eşleştiği tarihte tanımlanır, valör tarihinde gerçekleşir.
• Bir şartlı virmandan alınacak varlık başka bir şartlı virman borcuna bağlanarak zincir işlem kurulabilir.

EMKT Üzerinden Transferler

• Bankalar ve aracı kurumlar Takasbank, TCMB ve MKK hesapları arasında kıymet transferi yapabilir.
• TETS üyesi aracı kurumlar, TCMB katılımcısı bankalarla ödeme karşılığı teslim esasına göre alım satım yapabilir.
• EMKT kıymet transferleri 17:15’e kadar yapılabilir.

25. Odak: Saklama, Hak Kullanım İşlemleri, Vade Kırma ve Özsermaye Halleri

Üyelik şartlarını sağlayan kurumlar Takasbank’tan saklama hizmeti alabilir. Bakiyeler üye ve kullanım amacı bazında ayrı depo hesaplarında, Takasbank mal varlığından ayrı izlenir.

• DİBS, kira sertifikası, likidite senedi: Müşteri teminatları dışındaki bakiyeler TCMB’de toplu saklanır.
• Müşteri teminatları: MKK’da ilgili piyasa adına açılan müşteri hesaplarına bağlı RHNA alt hesaplarında izlenir.
• ÖSBA: MKK’da Takasbank üyesi altında KYK adına açılan hesaplarda izlenir.
• Borsa dışı müşteri repo işlemlerinde bloke edilen ÖSBA’lar, Takasbank’ın MKK hesabına aktarılır ve KYK adına bağlı izlenir.

Takasbank gerekli görürse MKK nezdinde müşteri alt hesabı açarak da saklama hizmeti verebilir.

Borçlanma aracı ödemesi TL veya döviz ise üyenin Takasbank hesabına, altın ise üyenin BİAŞ Kıymetli Madenler ve Taşlar Piyasası hesabına yapılır.

Repo kupon ödemeleri:

• RTR Pazarı: Kupon önce repocu üyenin R1BLA hesabına, takas borçları kapanınca serbest cari hesaba talimatsız aktarılır.
• MKTR Pazarı: Kıymet bloke edilmediği için ters repocu kupon tutarı kadar borçlandırılır. Ödeme sonrası tutar repocunun R2BLA hesabına, ardından serbest cari hesabına aktarılır. Ters repocu belirlenen sürede ödeme yapmazsa temerrüde düşer.
• Taahhütlü İşlemler Pazarı: Kupon önce satan üyenin SKBLA hesabına, takas borçları kapanınca serbest cari hesaba talimatsız aktarılır.

Pay Senedi Repo Pazarında vade kırımı, tarafların yazılı bildirimiyle yapılır.

• Tek taraflı bildirim: Vadesine 15 günden daha uzun süre kalan işlemler kırılabilir. 15 günden daha kısa süre kalan işlemler ise bir defaya mahsus kırılabilir.
• İki tarafın bildirimi: Herhangi bir şart aranmadan, yeni vade en erken 1 iş günü sonrası olacak şekilde kırılabilir.
• Genel kurul: Yeni vade, genel kurul tarihinden 1 iş günü öncesine çekilebilir.
• Kar payı dağıtımı: KAP duyurusunu takip eden ilk iş gününden itibaren vade kırılabilir. Bildirim en az 4 iş günü önceden yapılır ve faiz ile stopaj yeniden hesaplanır.

Bedelli sermaye artırımı

• Takasbank repocuyu artırım bedeli kadar nakit borçlandırır, ters repocuyu aynı tutarda nakit alacaklandırır.
• Bitiş valöründe ters repocu, sermaye artırımıyla oluşan ek payları teslim etmek zorundadır.
• KAP ilanından sonra, artırım başlangıç tarihinden 4 iş günü öncesine kadar vade kırma talebi yapılmazsa işlemin devamı kabul edilmiş sayılır.

Bedelsiz sermaye artırımı

• Takasbank ters repocuyu bedelsiz artırım kadar ek pay borçlandırır, repocuyu aynı miktarda pay alacaklandırır.

Ortak hükümler

• Verilecek paylar “yeni” ise ve Pay Piyasasında işlem görmeyecekse Takasbank, taraflara süre vererek açık repo işlemlerinin vadelerini resen kırar.
• Sermaye artırımı onayının KAP’ta ilanını takip eden iş günü, başlangıç valörü henüz gelmemiş işlemler Takasbank tarafından iptal edilir.

Sermaye azaltımı

• Bitiş valöründe ters repocunun pay borcu ve repocunun pay alacağı azaltım oranında düşürülür.

Kar payı ödemesi

• Nakit kar payında ters repocu, brüt temettüden stopaj düşülerek hesaplanan kar payı telafi tazminatı kadar borçlandırılır, repocu aynı tutarda alacaklandırılır.
• Kar payı pay olarak ödenirse bedelsiz sermaye artırımı hükümleri uygulanır.
• Azaltım veya kar payı kararının KAP’ta ilanını takip eden iş günü, başlangıç valörü henüz gelmemiş işlemler Takasbank tarafından iptal edilir.

– İşlemleri süresiz durdurulan payların repo vadelerinin değiştirilmesine Borsa karar verir ve kararını Takasbank’a bildirir.

– Yeni vadede yükümlülüğünü yerine getiremeyen üyeye temerrüt hükümleri uygulanır.

26. Odak: Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası Takas Esasları

– Takasbank, üyeleri özsermaye, iç sistemler ve içsel derecelendirme notuna göre Doğrudan MKT veya Genel MKT üyesi olarak yetkilendirir.

Doğrudan MKT Üyesi

• Sadece kendi ve/veya müşterilerinin takasını yapar.
• Banka özsermayesi: en az 200.000.000 TL
• Aracı kurum özsermayesi: en az 100.000.000 TL
• Takasbank derecelendirme notu: en az D
• Sınırlı veya genel saklama yetkisi yeterlidir.

Genel MKT Üyesi

• Kendi, müşterileri ve işlemci kuruluşların takasını yapar.
• Banka özsermayesi: en az 1.000.000.000 TL
• Aracı kurum özsermayesi: en az 400.000.000 TL
• Takasbank derecelendirme notu: en az B
• Genel saklama hizmeti faaliyet izni zorunludur.

– Aracı kurumların her iki üyelik türünde de Borsa mevzuatına göre Piyasa üyesi olması gerekir. Üyeler beyannameyi onaylamak ve gerekli sözleşmeleri imzalamak zorundadır.

– Başvurusu kabul edilen kurum, tebliğden itibaren 1 ay içinde giriş ücreti, teminatlar ve garanti fonu katkı payını yatırıp personelini yetkilendirmelidir. Süresinde yerine getirilmezse üyelik izni iptal edilir.

Takasbank nezdinde 3 hesap türü bulunur.

• İşlem Hesabı: Emir ve işlemler izlenir, pozisyon ve teminat takibi yapılmaz.
• Saklama Hesabı: Pozisyon ve teminat izlenir, işlem yapılmaz.
• İşlem ve Saklama Hesabı: Hem işlem yapılır hem pozisyon ve teminat izlenir.

– Takasbank ayrıca her üye adına BISTECH’te teknik amaçlı “DA” ve “DE-IACL” hesaplarını açar.

– Bir işlem hesabının işlem yapabilmesi için bir saklama hesabıyla ilişkilendirilmesi ve saklama sahibinin onayı gerekir. Bir işlem hesabı yalnızca 1 saklama hesabına, bir saklama hesabı ise birden fazla işlem hesabına bağlanabilir.

– MKK’da yeni açılan hesap, BISTECH’e gönderim son saatinden önce iletilmeli ve şablonla ilişkilendirilerek T günü seans kapanışına kadar açılmalıdır.

Hesaplar Müşteri ve Portföy olmak üzere 2 tipte açılır. Müşteri pozisyon ve teminatları üyenin kendi portföyünden ayrı izlenir.

• Müşteri pozisyonları esas olarak tekil hesaplarda izlenir.
• Tekil hesaptaki teminatlar yalnızca ilgili müşterinin yükümlülüklerinin tasfiyesinde kullanılabilir.
• Portföy yöneticiliği kapsamında çoklu pozisyon hesabı açılabilir, ancak Takasbank bunu üye bazında kısıtlayabilir.
• Müşteri pozisyon ve teminatlarının başka üyeye aktarılmasına hesap taşıma denir.
• Takasbank hesap taşıma taleplerinde limit uyumunu gözetir.

– Takasbank, Piyasada açık teklif yöntemiyle merkezi karşı taraftır. Alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı olur. Sorumluluğu emir eşleştiğinde başlar, takas tamamlandığında biter ve yalnızca üyeyi muhatap alır.

– Takasbank ile üye arasında teslim karşılığı ödeme uygulanır. Teminat tamamlama borcu takas süresi sonuna kadar kapatılmalıdır. Takasbank hesapları gün içinde birden fazla kez güncelleyebilir.

Önemli Saatler

• Nema dağıtımı: 07:30
• Teminat yatırma/çekme başlangıcı: 08:00
• Eksi nakit kapama: 11:00
• Marjin kapama – temerrüt başlangıcı: 15:00
• TL teminat çekme ve nemalandırma/talimat sonu: 15:40
• Döviz VİS ve OPS fiziki teslimat – temerrüt: 16:00
• ELÜS VİS fiziki teslimat – temerrüt: 17:00
• TL dışı teminat çekme / teminat yatırma sonu: 19:00
• Uzlaşma fiyatı ilanı: 19:00
• BISTECH hesap açma/ilişkilendirme: 19:20+
• Akşam döngüsü başlangıcı: 19:30
• Teminat tamamlama çağrısı: 19:30+
• Çoklu hesap pozisyon bildirimi: 21:00

Piyasada sicil bazında, piyasa bazında ve üye bazında olmak üzere 3 pozisyon limiti uygulanır. Limit, aynı yönlü pozisyonların azami dayanak varlık sayısıdır.

– Pozisyon kontrolünde Uzun Alım + Kısa Satım + Uzun Vadeli ile Kısa Alım + Uzun Satım + Kısa Vadeli karşılaştırılır ve yüksek olan miktar dikkate alınır.

Sicil Bazında Limit

• Pay vadeli işlem ve opsiyonlarda fiili dolaşımdaki payın %3’ü
• Tüm vadeli işlem ve opsiyonlarda açık pozisyonun %10’u

Piyasa Bazında Limit

• Pay vadeli işlem ve opsiyonlarda fiili dolaşımdaki payın %25’i
• Aylık güncellenir.
• Fiziki teslimata konu olmayan sözleşmelerde uygulanmaz.

ELÜS Fiziki Sözleşmeler

• Piyasa limiti lisanslı depo kapasitesinin %100’üdür.
• Lisanslı depo kapasitesi MKK tarafından 3 ayda bir bildirilir.

Üye Bazında Limit

• Üye bazında limitleri, Borsa’nın görüşünü alarak Takasbank belirler.
• Maktu limitler 3 ayda bir gözden geçirilir. İlgili varlıkta özsermaye halleri oluşursa limitler günlük bildirilen dolaşım miktarına göre güncellenir.

– Limit aşılırsa ilgili hesapların pozisyon artırıcı işlem yapması engellenir ve BISTECH’teki tüm pasif emirleri otomatik iptal edilir.

– Takasbank aşımı üyeye bildirir. Üye müşterisine ulaşıp pozisyonu kapattırmak zorundadır. Pozisyon kapatılmazsa Takasbank resen kapatır. Bu işlemden doğan sorumluluk yükümlülüğünü yerine getirmeyen üyeye aittir.

Kontrol ve Uyum Süreleri

• Sicil bazında kontrol anlık yapılır.
• Piyasa bazında kontrol günde bir kez, gün başında yapılır.
• Limiti düşürülen sicillere yeni limite uyum için bildirimden itibaren 1 ay süre verilir.
• 1 ay sonunda aşım devam ederse Takasbank pozisyonu resen kapatabilir.

27. Odak: Vadeli İşlem ve Opsiyon Sözleşmelerinin Kullanımı, Risk Yönetimi, Teminatlandırma ve Kar/Zarar Esasları

Vade sonunda parada olan uzun opsiyon pozisyonları, fiziki teslimatlı veya nakdi uzlaşmalı olması fark etmeksizin Takasbank tarafından kısa pozisyonlarla eşleştirilerek otomatik kullanıma tabi tutulur.

• Fiziki teslimatlı opsiyonlarda parada olmayan pozisyonu kullanmak veya parada olan pozisyonun otomatik kullanımını reddetmek isteyen üye, talebini BISTECH Takas Terminali veya web servis üzerinden Takasbank’a iletmelidir.
• Fiziki teslimatlı uzun pozisyon kullanım talimatına konu olmazsa uzlaşma yapılmadan kapatılır.
• Nakdi uzlaşmalı opsiyonlarda parada olan pozisyonlar bildirim gerekmeksizin otomatik kullanılır.
• Fiziki teslimat yükümlülüğü doğuran kısa pozisyonlar BISTECH tarafından eşleştirilir. Bir uzun pozisyona birden fazla kısa pozisyon rastlantısal olarak eşleştirilebilir.

Nakdi uzlaşmalı opsiyonlarda kar/zarar, vade sonu fiyatı ile kullanım fiyatı farkının sözleşme çarpanı ve miktarla çarpılmasıyla hesaplanır.

• Alım opsiyonu (Vade Sonu Fiyatı – Kullanım Fiyatı) × Sözleşme Çarpanı × Miktar
• Satım opsiyonu (Kullanım Fiyatı – Vade Sonu Fiyatı) × Sözleşme Çarpanı × Miktar

Fiziki teslimatlı pay vadeli işlem sözleşmelerinde açık pozisyonlar doğrudan fiziki teslimata tabi tutulur.

• Döviz borcu, Takasbank’ın muhabir banka hesapları üzerinden kapatılır.
• Döviz borcunu ödeyen üyenin TL alacağı serbest hesabına aktarılır.
• ELÜS yükümlülükleri hesap bazında netleştirilir ve MKK üzerinden şartlı virmanla sonuçlandırılır.

Yanlış hesaba yapılan işlemler, ilgili üye tarafından doğru hesaba yönlendirilerek düzeltilebilir.

• Düzeltme, BISTECH Takas Terminali üzerinden T günü hesap güncelleştirme işlemleri bitimine kadar veya T+1 iş gününde uzlaşma fiyatları yayımlanana kadar yapılabilir.
• Akşam seansı işlemleri, T günü hesap güncelleştirme işlemleri tamamlandıktan sonra düzeltilebilir.

Takasbank risk yönetimini 3 aşamada uygular.

• İşlem öncesi teminat yeterliliği kontrol edilir. İşlem anı PTRM ile anlık teminat kontrolü yapılır.
• Emir işleme dönüştüğünde teminat güncellenmez, teminat bakiyesi güncellenerek PTRM’ye aktarılır.
• İşlem sonrası BISTECH Marjin Yöntemi ile portföy bazında bulunması gereken teminat 5 adımda hesaplanır.

– Risk parametreleri asgari 1 yıllık veri ve %99,50 güven düzeyi ile belirlenir, ayda bir gözden geçirilir. BISTECH Marjin Yönteminde elde tutma süresi 2-10 iş günü arasındadır.

– Sürdürme seviyesini aşarak teminatı yetersiz kalan hesabın pasif emirleri otomatik iptal edilir ve pozisyon artırıcı yeni emirleri engellenir. Teminat yatırılması veya pozisyon azaltılmasıyla sürdürme seviyesinin altına düşüldüğünde emir iletimi yeniden açılır.

Risk limiti aşılırsa aşan kısım kademeli katsayılarla çarpılarak ilave işlem teminatı hesaplanır.

• İlave teminat, çağrıyı takip eden iş günü 15:00’a kadar yatırılır.
• Toplam ilave işlem teminatının en az %30’u TL teminat olmalıdır.
• Gün içinde sürdürme seviyesi aşılırsa veya nakit açık Takasbank kriterlerini geçerse gün içi teminat tamamlama çağrısı yapılır.
• Gün içi çağrı tutarı 2 saat içinde yatırılmalıdır.
• Gün sonu Risk/Limit oranı %200’ü aşarsa, üyenin VİOP’taki tüm hesaplarında pozisyon artırıcı emir iletimi engellenir ve açık emirler iptal edilir.
• Oran %200’ün altına inince emir iletimi yeniden açılır.
• Gün içi veya ilave teminat yükümlülüğü süresinde yerine getirilmezse temerrüt hükümleri uygulanır.

Kar veya Zarar Tutarlarının Yansıtılması ve Dağıtımı

• Zararlar, prim borçları, karlar ve prim alacakları T günü sonunda ilgili hesaplara yansıtılır.
• Akşam seansı işlemlerinin sonuçları T+1 günü sonunda hesaplara yansıtılır.
• Pozisyon karları T gününden başlayarak T+1 günü kar dağıtım son saatine kadar dağıtılır.
• Kar zarar havuzunda bakiye yetersizse karlar, üye alacakları en düşükten en yükseğe sıralanarak kısmen dağıtılır.

Vadeli işlemlerde kesinleşmiş kar/zarar, gün içinde açılıp kapatılan pozisyonlarda açılış ve kapanış fiyatı farkından, önceki günden taşınan pozisyonlarda önceki gün ve bugünkü uzlaşma fiyatı farkından hesaplanır.

• Gün içi kapatılan vadeli kar/zarar
  (Kapanış Fiyatı – Açılış Fiyatı) × İşlem Miktarı × Sözleşme Çarpanı
• Opsiyonlarda kesinleşmiş kar/zarar hesaplanmaz. Net opsiyon primi ve varsa nakdi uzlaşma kullanım kar/zararı hesaplanır.
• Net opsiyon primi
  Tahsil Edilen Prim – Ödenen Prim
• Toplam kar/zarar
  Vadeli İşlem Kar/Zararı – Net Opsiyon Primi + Kullanım Kar/Zararı

– Döviz cinsinden vadeli işlemlerin kar/zararı önce yabancı para cinsinden hesaplanır, ardından ilgili spot veya TCMB döviz alış kuru ile TL’ye çevrilerek hesaplara yansıtılır.

28. Odak: Teminatlara İlişkin Esaslar (VİOP) ve Garanti Fonu (VİOP)

Genel ve doğrudan MKT üyeleri, Takasbank’a olan aidat, ücret ve komisyon zararlarının karşılanması için üyelik teminatını yalnızca Türk Lirası olarak yatırır.

İşlem Teminatı Olarak Kabul Edilenler

• Nakit TL ve döviz
• DİBS
• Eurobond
• Kira sertifikaları
• BIST 100 pay senetleri
• Şemsiye fonlar
• Standart altın
• İpotek ve varlık teminatlı kıymetler
• BİAŞ payları

– TL dışındaki tüm teminatlar nakit dışı varlık kabul edilir.

– DİBS’lerde anapara ve kuponların birlikte yatırılması gerekir. Ayrıştırılmış DİBS’ler teminata kabul edilmez.

Yeni pozisyon açılmasında teminatın en az %50’si nakit Türk Lirası olmalıdır. Pay Piyasasında bu oran %10’dur.

Kompozisyon Limitleri

• Nakit Türk Lirası – en fazla %100
• Döviz, DİBS, Eurobond ve BİAŞ payı – en fazla %50
• DİBS ve Eurobond – ISIN bazında alt limit %50
• BIST 100 pay senetleri – en fazla %40, alt limit %75
• Şemsiye fonlar ve ipotekli kıymetler – en fazla %50
• Standart altın – en fazla %25

– Değerleme katsayılarında güven düzeyi %99,75, likidite etme süresi en az 2 iş günü, tarihsel veri en az 1 yıl olarak alınır. Katsayılar yılda bir kez gözden geçirilir.

– Pay Piyasasında güven düzeyi %99,90‘dır.

Teminat yatırma ve çekme işlemleri elektronik ortamda iki aşamalı yapılır. Talimatı giren ve onaylayan kullanıcılar farklı olmalıdır. Teminat seviyesi yetersiz olan veya TL teminat açığı bulunan hesaplara teminat tamamlama çağrısı yapılır. Çağrı tutarı her durumda TL olarak yatırılır.

Tamamlama Süreleri

• Normal teminat tamamlama çağrısı takip eden iş günü 15:00’a kadar
• Fiziki teslimatlı döviz hesapları takip eden iş günü 11:00’a kadar

– Aynı gün valörlü opsiyon priminde, alınacak prim opsiyon alan hesabın nakit teminatından düşülür, ödenecek prim opsiyon satan hesabın nakit teminatına eklenir.

– Kısmi pozisyon değişikliği veya TL yatırılmasıyla çağrının kapanması için yatırılan nakit, eksi bakiyeyi ve asgari TL gereksinimini karşılamalıdır.

VİOP MKT hizmetinde Garanti Fonuna katılım zorunludur. Fon, temerrüt zararlarının karşılanmasında kullanılır ve tahsilata en likit varlıktan başlanır.

• Fon büyüklüğü, en büyük açık pozisyonlu 1 üyenin riski ile 2. ve 3. en büyük 2 üyenin birlikte temerrüt riskinden büyük olanından az olamaz.
• Stres riski %99,9 güven düzeyi ve 2-5 iş günü elde tutma süresiyle hesaplanır.
• Katkı payının en az %30’u nakit TL olmalıdır.
• Aynı banka veya ihraççıya ait varlıklar, kamu hariç, toplamın %25’ini geçemez.
• Takasbank’ın ilave katkı çağrısı 1 iş günü içinde karşılanmalıdır. Karşılanmazsa üye temerrüde düşer.
• Temerrüde düşen üyenin kendi kaynakları, sigorta ve Takasbank sermayesi yetersiz kalmadan diğer üyelerin garanti fonuna başvurulamaz.
• Ayrıştırılmış DİBS’ler Garanti Fonuna kabul edilmez.

29. Odak: Temerrüt İşlemleri (VİOP), Tezgah Üstü Türev Araç Piyasaları (TÜTAP)

Gün sonu teminat tamamlama, nakit veya kıymet takası, eksi nakit kapama, garanti fonu ödemelerinin süresinde yapılmaması veya üyenin tasfiyesine karar verilmesi halinde üye ihbarsız temerrüde düşer.

• Takasbank, temerrüdün sona erdirilmesi için en fazla temerrüt tarihini takip eden iş günü sonuna kadar ek süre verebilir.
• Süre sonunda borç ödenmezse üyenin teminatlarını T+0 valörle satmak üzere resen emir iletebilir.
• Temerrüt sona erene kadar ilgili hesaplardaki teminatların çekilmesine izin verilmez.

Fiziki teslimat gerçekleşmezse Takasbank’ın sorumluluğu, kıymet veya dövizi piyasadan temin ederek teslim etmek ya da nakit karşılığını temerrüt faiziyle ödemekle sınırlıdır.

Temerrüt Saatleri

• Pay, DİBS ve ELÜS sözleşmeleri – vade sonunu takip eden 5. işgünü 17.00, yarım günlerde 14.00
• Döviz sözleşmeleri – vade sonunu takip eden ilk işgünü 16.00
• Fiziki teslimat borçlusuna, temerrüt hükümleri saklı kalmak üzere takas gününü takip eden işgünü 14.30’a kadar süre verilebilir.
• Döviz temerrüdünde ek süre 1 işgünü 11.00’a kadar verilebilir. Takasbank’ın sorumluluğu takas gününü takip eden 2. işgünü sona erer.

– Takas borcu kısmen veya tamamen temin edilirse aynı gün alacaklıya teslim edilir. Alacaklı, takas gününü takip eden işgünü 14.30’a kadar nakit bedel isterse ödeme 17.00’a kadar yapılır.

Nakit bedel istenmezse Takasbank kıymeti piyasadan temin etmeye çalışır. Masraflar temerrüde düşen üyenin üyelik teminatından karşılanır. Takas tarihinden itibaren 5 işgünü içinde fiziki teslim mümkün olmazsa bedel nakden ödenir.

• ELÜS’te yükümlülük 5. işgünü yerine getirilmezse şartlı virman talimatı iptal edilir.
• ELÜS bedeli, temerrüt günündeki en yüksek işlem fiyatı veya son 5 günün ortalama fiyatı üzerinden hesaplanır.
• Döviz borçlusu süre sonunda TL alacağını alamaz. Takasbank TL’yi bloke eder, piyasada döviz satışı yaparak temerrüt tutarını alacaklıya öder.

– Takasbank, temerrüde düşen üyenin pozisyonlarını yükümlülük doğurmayacak şekilde başka üyeye taşıyabilir veya piyasada ve diğer müşteri pozisyonlarıyla karşılıklı kapatabilir.

– Üyenin diğer piyasalardaki teminat ve garanti fonu fazlalıkları ile nakit dışı teminatları kullanılabilir. Riski yoksa temerrüde düşmemiş üyelerin garanti fonlarına da başvurulabilir.

– Takasbank açık pozisyonlar için koruma işlemleri yapabilir.

– Riskli pozisyonlar 3 işgünü içinde kapatılamazsa tamamen veya kısmen nakdi uzlaşmayla sonlandırılabilir.

– Teminata kabul edilen borsa yatırım fonlarının içerdiği varlıkların fon ihraççısından talep edilmesi istenebilir.

Teminat, garanti fonu veya nakit/kıymet takas borcunu süresinde ödemeyen üyeye, BİAŞ Repo, TCMB ve Takasbank Para Piyasasında oluşan en yüksek gecelik ağırlıklı ortalama faiz oranı esas alınarak temerrüt cezası uygulanır.

• Teminat borcu T+1 15.00’dan, nakit borcu 11.00’dan EFT kapanışına kadar ödenirse en yüksek faizin %50’si oranında ceza uygulanır.
• Borç EFT kapanışından sonra kapatılır veya kapatılamazsa en yüksek faizin 2 katı ceza uygulanır.
• VİOP’ta tahsil edilen temerrüt cezasının 3/4’ü mağdur alacaklı üyeye ödenir.
• Temerrüt Yönetim Grubunda Takasbank uzmanları görev alır.

Takasbank, TÜTAP işlemlerinde sözleşme yenileme (novasyon) yöntemiyle merkezi karşı taraftır. Mevcut sözleşme iptal edilir, Takasbank taraflarla ayrı ayrı sözleşme yapar. Sorumluluğu işlemin sisteme kabulüyle başlar, vadesinde sona erer.

• Teminat ve garanti fonu katkıları gün içinde birden fazla kez MTM değerlemesine tabi tutulur.
• Türev işlemlerde risk yönetimi Nakit Akım Teminatlandırma (NAT) yöntemiyle yapılır. Faiz oranları verim eğrilerinden enterpole edilir.
• Net pozitif değişim teminatı T+1 eksi nakit kapama son saatine kadar alınır, net negatif tutar aynı süre içinde ödenir.
• Interest rate swap dönemsel ödemeleri T-1 iş günü sonundan, Overnight Indexed Swap ödemeleri T günü sonundan itibaren tahsil edilir.

TÜTAP’ta teminat olarak nakit TL ve döviz, DİBS, Eurobond, kira sertifikaları, ipotek/varlık teminatlı kıymetler ile Almanya ve ABD iç borçlanma senetleri kabul edilir.

• Borç vadesinde ödenmezse üye bildirimsiz temerrüde düşer ve o günkü tüm borçları muaccel olur.
• Temerrüt halinde üyenin teminat çekmesine izin verilmez.
• Zarar temerrüt faizini aşarsa, aşan kısım temerrüde düşen üyeden tazmin edilir.

30. Odak: Borsa İstanbul A.Ş. Para Piyasası Takas ve Merkezi Karşı Taraf Hizmeti

Para Piyasasında işlem yapan üyeler Doğrudan MKT Üyesi kabul edilir.

Üyelik Şartları

• Aracı kurum özsermayesi en az 100.000.000 TL
• Banka özsermayesi en az 200.000.000 TL
• Takasbank içsel derecelendirme notu en az D
• Sınırlı veya genel saklama hizmeti yetkisi
• Takasbank nezdinde gerekli hesapların açılması ve sözleşmelerin imzalanması
• Başvurusu uygun görülen kurumun 1 ay içinde üyelik teminatı ve garanti fonu katkı payını yatırması, personelini yetkilendirmesi

– Haciz, ihtiyati tedbir, iflas veya derecelendirme notunun düşmesi halinde Takasbank faaliyetleri kısıtlayabilir ve mevcut pozisyonların kısmen veya tamamen tasfiyesine karar verebilir. Eksiklerin giderilmesi için en fazla 6 ay süre verilir.

– Üyelik şartlarının kaybedilmesi, sistem riski oluşması veya verilen sürede yükümlülüklerin yerine getirilmemesi halinde üyelik Yönetim Kurulu kararıyla sona erdirilebilir.

Takasbank işlemlerde açık teklif yöntemiyle merkezi karşı taraftır ve yalnızca üyeleri muhatap alır. Takas T+0, ileri valörlü işlemlerde valör tarihinde yapılır. Temerrüt işlemlerinde valör kısıtı aranmaz.

• Takas başlangıcı 15.30
• Teminat tamamlama sonu 15.00
• Takas ve eksi nakit kapatma sonu 16.45

– Netleştirme Üye Risk Grubu ve Müşteri Risk Grubu için ayrı yapılır. Dağıtılabilir bakiye yetersizse alacaklar oransal dağıtılır. Bir risk grubundaki alacak, diğer risk grubunda borç varsa öncelikle o borcun kapatılmasında kullanılır.

Üyeler, bir piyasadaki nakit alacaklarını diğer piyasalardaki borçlarına mahsup ettirebilir.

• BİAŞ Para Piyasası ile Pay, Borçlanma Araçları ve Pay Repo Piyasası arasında talimat en geç 15.30’a kadar verilmelidir.
• BİAŞ Para Piyasası ile Takasbank Para Piyasası arasında talimat en geç 15.45’e kadar verilmelidir.
• Talimatlar verildiği gün EFT kapanış saatine kadar geçerlidir.
• Alacak gün içinde tahsil edilemezse borçlu üye borcunu aynı gün ödemek zorundadır.

Para Piyasasında risk yönetimi Üye ve Müşteri hesaplarında ayrı ayrı, işlem öncesi, işlem anı ve işlem sonrası olmak üzere 3 aşamada yürütülür.

• İşlem öncesinde emir büyüklüğü serbest teminatı aşamaz.
• Ters yönlü pozisyonlarda borç alma veya verme yönünden değeri büyük olan toplam emir büyüklüğü dikkate alınır.
• Borç verenin başlangıç teminatı, nakdin takas havuzuna iletilmesine kadar olan riski kapsar.
• Borç alanın başlangıç teminatı anapara + faiz üzerinden hesaplanır.
• Borç alan hesaba tutar aktarılmadan önce teminat yeterliliği kontrol edilir.
• Teminat yetersizliğinde alacak blokajı ve iskontolu dağıtım uygulanır.

Başlangıç teminatı parametreleri asgari 1 yıllık veri ve %99,50 güven düzeyi ile hesaplanır, ayda bir gözden geçirilir.

• Teminat tamamlama son saati 15.00 dahil
• Gün içi teminat çağrısı 2 saat içinde karşılanmalıdır.
• Süresinde karşılanmayan yükümlülükte temerrüt oluşur.

– Teminat ve garanti fonuna nakit TL ve döviz, DİBS, Eurobond, kira sertifikaları, BIST 100 payları, şemsiye fonlar, standart altın, ipotek/varlık teminatlı kıymetler, BİAŞ payları ve Darphane emtia sertifikaları kabul edilir.

– Teminat yatırma ve çekme işlemleri elektronik ortamda iki aşamalı yapılır. Talimatı giren ve onaylayan kullanıcılar farklı kişiler olmalıdır.

– Çekilebilir teminat, toplam teminattan bulunması gereken teminatın düşülmesiyle hesaplanır. Yalnızca ihtiyaç fazlası kısım çekilebilir.

31. Odak: Garanti Fonu ve Genel Esasları (Para Piyasası), Temerrüt İşlemlerine İlişkin Esaslar

Para Piyasasında MKT üyelerinin garanti fonuna katılımı zorunludur. Üye katkı payları sabit ve değişken katkı paylarından oluşur.

• Sabit katkı payı 50.000 TL‘dir.
• Fon büyüklüğü, en büyük açık pozisyona sahip 1 üye ile en fazla teminat yükümlülüğüne sahip 2. ve 3. üyelerin birlikte temerrüdünde doğacak kaynak ihtiyacından az olamaz.
• Fon yeterliliği 3 aydan fazla olmamak kaydıyla yeniden hesaplanır.
• 1 Nisan – 31 Mart arasındaki 1 yıllık dönemde en fazla 4 sefer ilave katkı payı istenebilir.
• Temerrüde düşen üyenin kendi teminatları, garanti fonu katkısı ve Takasbank sermaye tahsisi yetersiz kalmadan diğer üyelerin katkı paylarına başvurulamaz.
• Temerrütten sonra fona katılan üyelerin payları ile mevcut üyelerin sonradan aldıkları riskler için yatırdıkları ek paylar geçmiş temerrüt zararında kullanılamaz.

Garanti fonu kullanılırken en likit varlıklardan başlanır. Zarar, temerrüde düşmeyen üyelere fondaki payları oranında dağıtılır.

• Kullanılan garanti fonu katkı payları 3 iş günü içinde yeniden yatırılır.
• Zararın fon büyüklüğünün %50’sini aşması muhtemelse ilave katkı payı istenir.
• İlave katkı payı 5 iş günü içinde yatırılır.
• 1 aylık dönemde istenecek ilave pay, üyenin o ay yatırması gereken normal katkı payını aşamaz.
• Temerrüt zararı kapanana kadar garanti fonundan katkı payı çekilemez.

Borcun vadesinin gelmesi, teminat tamamlama veya garanti fonu yükümlülüğünün süresinde yerine getirilmemesi ya da üyenin tasfiyesine karar verilmesi halinde üye ihbarsız temerrüde düşer ve borçları muaccel olur.

• Teminat yükümlülüğü 15.00’dan, nakit yükümlülüğü 16.45’ten sonra yerine getirilirse temerrüt oluşur.
• Üyenin bir borcunda temerrüde düşmesi halinde o günkü tüm borçları muaccel olur.
• Takasbank, temerrüdün giderilmesi için en fazla temerrüt tarihini takip eden iş günü sonuna kadar süre verebilir.
• Temerrüt süresince ilgili hesaplardaki teminatlar çekilemez.
• Temerrüt verilen sürede sona ermezse Takasbank, organize ve tezgah üstü piyasalarda üye namına işlem yapabilir ve varlıkları kullanabilir.

Temerrüt faizinde BİAŞ Repo, TCMB Para Piyasası ve Takasbank Para Piyasasındaki en yüksek 1 gecelik ağırlıklı ortalama faiz oranı esas alınır. Varsa diğer yasal yükümlülükler de tahsil edilir.

• Nakit takas borcu 16.45’ten sonra aynı gün ödenirse katsayı 0,50, valör tarihinden sonra ödenirse 2
• Teminat ve garanti fonu borcu 15.00’den sonra aynı gün ödenirse katsayı 0,50, valör tarihinden sonra ödenirse 2
• Takasbank’ın zararı temerrüt faizini aşarsa, aşan tutar temerrüde düşen üyeden tazmin edilir.

Takas günü teslim veya ödeme alamayan alacaklı üyeye mağduriyet ödemesi yapılır.

• Nakit alacaklı üyeye, en yüksek 1 gecelik ağırlıklı ortalama faiz oranının 3/4’ü üzerinden hesaplanan tutar ödenir.
• Ödeme, borçludan tahsil edilen temerrüt cezası üzerinden hesaplanır.
• Teslim veya ödeme aynı gün içinde gecikmeli olarak yapılırsa mağduriyet ödemesi yapılmaz.

Lisanslama sınavlarıyla ilgili resmi duyurular için SPL’nin resmi web sitesini ziyaret edebilirsiniz.

Aklınıza takılan sorular, hata veya fark ettiğiniz eksiklikler olursa İletişim sayfamızdan bana her zaman ulaşabilirsiniz. Bildirimleriniz sayesinde gerekli düzeltmeleri hemen yapabilirim.

Teknik seviyeler, trendler ve fiyat hareketleri için Piyasa Yapısı kategorisini inceleyebilirsiniz.

Ekonomik veriler, merkez bankaları ve piyasa gündemi için Makro Notları kategorisini inceleyebilirsiniz.

Altın, petrol, döviz pariteleri ve diğer emtia analizleri için Emtia & Forex kategorisini inceleyebilirsiniz.