SPL Düzey 3 Notları – 3 / Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri

Ders: Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri

Bu notlarımız, SPL Düzey 3 lisanslama sınavının derslerinden biri olan SPL Düzey 3 Notları – 3 / Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri dersinin bir özetidir. Anlaşılır ve hap bilgilere dönüştürülmüş bu içerik sayesinde, karmaşık mevzuat maddelerinde boğulmadan doğrudan sınavda karşınıza çıkacak o can alıcı detaylara odaklanacaksınız. İçeriklerimiz geliştirilmeye devam etmektedir.

1. Odak: Tanımlamalar

– Takasbank, Borsa İstanbul’daki işlemlerin takas ve saklamasını yapan, gecikmeleri önleyen merkezi yetkili kurumdur.

– Merkezi Takas Kuruluşları, borsalarda ve diğer pazar yerlerinde işlem gören araçların teslimi, bedellerinin ödenmesi ve teminat ifasına yönelik işlemleri yürüten özel hukuk tüzel kişiliğine haiz anonim ortaklıklardır. Kuruluşuna Kurulun teklifi üzerine ilgili Bakan tarafından izin verilir. Faaliyete geçmesi ise Kurulun iznine tabidir.

– Kurul, merkezi takas kuruluşlarının düzenleme, gözetim ve denetim merciidir. Takas kuruluşu risk yönetimi ve iç denetim sistemlerini kurmak ve idame ettirmek zorundadır. Kuruluşun aldığı teminatlar ile hesap sahiplerinin malvarlıklarının kuruluşun kendi malvarlığından ayrı izlenmesi esastır.

– Risk yönetimi ve iç denetim sonuçları asgari 6 aylık dönemler itibarıyla Kurula bildirilir. Kurul daha sıklıkla rapor isteyebilir, mali yeterliliğin stres testlerini isteyebilir ve kredi derecelendirmesi yapılmasını talep edebilir.

– Merkezi Karşı Taraf, alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı da alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını taahhüt etmesidir. Kurul piyasalar veya araçlar itibarıyla MKT uygulamasını zorunlu tutabilir.

Açık Pozisyon ve Ödünç Pay Piyasası: Açık pozisyon, vadeli işlem ve opsiyon piyasaları ile tezgahüstü piyasalarda nakdi uzlaşma veya fiziki teslimat ile kapatılmamış kısa ve uzun pozisyonları ifade eder. Ödünç Pay Piyasası ise halihazırda vadesi gelmemiş menkul kıymet ödünç işlemleridir.

Kısa Pozisyon: Sahibine vadeli işlemde “satmak veya nakdi uzlaşma”, alım opsiyonunda “satmak veya nakdi uzlaşma”, satım opsiyonunda “satın almak veya nakdi uzlaşma” yükümlülüğü veren pozisyondur.

Uzun Pozisyon: Sahibine vadeli işlemde “satın almak veya nakdi uzlaşma”, alım opsiyonunda “satın almak veya nakdi uzlaşma”, satım opsiyonunda “satmak veya nakdi uzlaşmada bulunmak” hakkı veren pozisyondur.

Teminatlandırma Türleri:

• Başlangıç Teminatı: Gelecekteki olası temerrüt riskini karşılamak için baştan talep edilen teminattır.
• Brüt Teminatlandırma: Müşteri pozisyonları netleştirilmeden her müşteri için ayrı ayrı hesaplanan teminatların toplamıdır.
• Net Teminatlandırma: Müşteri pozisyonlarının birbiriyle netleştirilmesi sonrasında hesaplanan teminat tutarıdır.
• Değişim Teminatı: Mevcut pozisyonların piyasa fiyatları ile değerlenmesi sonucu ortaya çıkan farklar için istenen teminattır.
• İşlem Teminatı: Vadeli/opsiyon sözleşmelerinin alım satımı amacıyla yatırılan (başlangıç ve değişim) teminattır.
• Portföy Bazlı Teminatlandırma: Aynı hesaptaki varlıklar arasındaki korelasyonların risk azaltıcı etkileri dikkate alınarak hesaplanmasıdır.

Risk Türleri ve Test Yöntemleri:

• Karşı Taraf Kredi Riski: İşlemin tarafının ödeme yapmadan temerrüde düşmesi riskidir.
• Likidite Riski: Piyasada derinlik olmaması veya aşırı dalgalanma sebebiyle pozisyonun kapatılamaması riskidir.
• Piyasa Riski: Fiyatlardaki değişimlerden kaynaklanan risktir.
• Stres Testi: Aşırı ancak imkansız olmayan piyasa koşullarında oluşacak risklerin incelenmesidir.
• Geriye Dönük Test: Risk ölçüm modellerinin performansını ölçmek üzere yapılan testlerdir.
• Riske Maruz Değer (RMD): Belli bir dönem ve olasılık seviyesinde oluşabilecek muhtemel zararın tahmin edilmesidir.

Hesap Türleri ve Fonlar:

• Çoklu Pozisyon Hesabı: Takasbank’ta MKT üyeleri adına açılan ve üyelerin kendi müşterilerine ait pozisyonların toplu olarak izlendiği hesaptır.
• Tekil Pozisyon Hesabı: Müşterilerin veya üyelerin kendi portföylerine ait pozisyonların alt hesap olarak izlendiği hesaptır.
• Garanti Fonu: Takasbank nezdinde tutulan, teminatlar dışında kalan ve MKT üyelerinin katkı paylarıyla oluşturulan fondur.

Diğer Önemli Terimler:

• Açık Teklif Yöntemi: Takasbank’ın bir işlemin eşleştiği anda piyasa katılımcıları arasına girerek MKT konumuna geçmesidir.
• Sözleşme Yenileme Yöntemi: İşlemlerde piyasa yönergeleri çerçevesinde her halükarda takas tamamlanmadan önce taraflar arasında yapılmış sözleşmenin iptal edilerek Takasbank’ın taraflarla ayrı ayrı sözleşme yapmasıdır.
• Volatilite: Finansal varlıkların fiyatlarında veya risk faktörlerinde belli zaman aralığındaki değişimdir.
• SPAN: Takasbank tarafından portföy bazında teminatlandırmada kullanılan Standard Portfolio Analysis of Risk algoritmasıdır.
• Kolektif Yatırım Kuruluşları: Yatırım fonları ve yatırım ortaklıklarıdır.

2. Odak: Takas Kesinliği, Merkezi Kayıt Kuruluşu

– Takas ve ödeme işlemleri, üye batsa veya faaliyeti dursa bile kesinlikle geri alınamaz ve iptal edilemez.

– Takas kuruluşunun teminatlar üzerindeki hakkı mutlaktır, üçüncü kişilerin iddiaları veya üyenin iflas etmesi bu hakkı kısıtlayamaz.

– Merkezi Saklama Kuruluşları, sermaye piyasası araçlarının merkezi saklanması ve hakların kullanımı hizmetlerini veren, özel hukuk tüzel kişiliğine sahip anonim ortaklıklardır. Kuruluşuna Kurulun uygun görüşü üzerine ilgili Bakan izin verir. Faaliyete geçmesi ise Kurul iznine tabidir. Kaydileştirilen araçların merkezi saklama kuruluşu Merkezi Kayıt Kuruluşudur. (MKK)

– MKK, sermaye piyasası araçlarının kaydileştirilmesi, bu araçların ve bağlı hakların elektronik ortamda üyeler ve hak sahipleri itibarıyla kayden izlenmesi ve merkezi saklamasının yapılması için kurulmuş özel hukuk tüzel kişiliğine sahip anonim şirkettir. Ortaklık yapısı, Takasbank %64,9, Borsa İstanbul %30,1 ve Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği %5 şeklindedir.

– MKK’nın temel görevleri, kurumsal yönetim ilkelerine uyumu sağlamak, yatırımcı iletişimini sağlayacak elektronik platform oluşturmak, verilerin tek noktada toplanması için veri bankası kurmak, lisanslı depolarca düzenlenen ürün senetlerini kaydileştirmek ve izlemektir.

– MKK’yı Kurul denetler. Kayıt hatası olursa MKK ve üyeler kusurları oranında zararı karşılar.

– Borsa işlemleri TL cinsinden peşin yapılır, yani işlem aynı gün kesinleşir ve belirtilen sürede teslim/ödeme gerçekleşir.

– Alıcı parayı verir malı alır, satıcı malı verir parayı alır, bu işlemler Takas Merkezi aracılığıyla belirlenen sürede yapılır.

– Borcunu geciktiren üyeden, BİST Repo Ters Repo Pazarı, BİST Bankalararası Repo Ters Repo Pazarı veya TCMB İnterbank Para Piyasasında oluşan gecelik ağırlıklı ortalama faiz oranlarından en yüksek olanının, Kurulca onaylanan katına tekabül eden oranı kadar temerrüt faizi alınır.

– Temerrüde düşen üyeye Borsa Başkanlığınca bir süre verilir. Verilen ek sürede borç ödenmezse Borsa malı zorla alır/satar. Zarar çıkarsa üyeden veya teminatından keser. Borsa ayrıca üyeden ek teminat isteyebilir. Resen yapılan işlem üyenin lehine bir sonuç doğurursa herhangi bir işlem yapılmaz, aradaki olumlu fark üyeye ödenmez.

3. Odak: Menkul Kıymetlerin Takas ve Devri

– Hamiline yazılı senet sadece teslimle devredilir, nama yazılı senet ise ciro ve teslim ile devredilir.

– Menkul kıymetin aşınma ve yıpranma gibi nedenlerle kullanılamaz hale gelmesine zayi denir. Yıpranan veya çalınan senetler mahkeme yoluyla iptal edilir, çalan kişi biliniyorsa istirdat davası açılır.

– Menkul kıymet takas işlemleri Takasbank tarafından hesaben yapılır, payları A ve B grubu olup 2’ye ayrılır ve tamamı nama yazılıdır.

– Paylar sadece Kanuna göre kurulan borsalar, yatırım kuruluşları, kolektif yatırım kuruluşları, portföy yönetim şirketleri, ipotek finansmanı kuruluşları, merkezi takas ve saklama kuruluşları, borsada işlem gören halka açık anonim ortaklıklar ve bireysel emeklilik şirketleri arasında devredilebilir. A grubu paylar sadece Borsa İstanbul A.Ş.ye aittir.

– Borsa İstanbul hariç, her bir ortağın payı doğrudan veya dolaylı olarak Takasbank sermayesinin %5’ini geçemez.

Takasbank Yönetim Kurulunun üye sayısı 9’dur. Genel Kurulca seçilir. Genel Müdür, yönetim kurulunun doğal üyesidir. Genel Müdür, A grubu pay sahibinin (Borsa İstanbul) önerdiği aday/adaylar arasından atanır.

• 4 üye A grubu pay sahibi Borsa İstanbul tarafından aday gösterilir.
• 2 üye B grubu pay sahibi bankalar tarafından aday gösterilir.
• 2 üye B grubu pay sahibi aracı kurumlar tarafından aday gösterilir.
• 3 üye A grubu tarafından gösterilen adaylar arasından seçilen bağımsız üyelerdir.
• Bağımsız üyelerden en az 2’sinin A Grubu ortak ile doğrudan veya dolaylı istihdam ilişkisinin kurulmamış olması gerekir.

4. Odak: Merkezi Takas Kuruluşları

– Merkezi Takas Kuruluşlarının (MTK) kuruluş ve çalışma esasları Merkezi Takas Kuruluşlarının Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Genel Yönetmelik ile düzenlenmiştir.

– Bakan izniyle kurulan ve Kurul izniyle çalışan nama yazılı A.Ş. yapısındadırlar. Ortaklar son 3 yıla ait bağımsız denetimden geçmiş finansal tablolarını sunmaları gerekir.

– İflas eden, ağır ceza alan veya faaliyeti durdurulan kurumda sorumlu olanlar yönetici olamaz. Yönetici ayrılırsa ertesi ilk işgünü Kurula bildirilir. Kasten işlenen bir suçtan dolayı 5 yıl veya daha fazla süreyle hapis cezası almamış olmak zorunludur. Faaliyet yetkisi iptal edilen kurumlardaki sorumluluk engelinin uygulanmaması için kararın kesinleşme tarihinden itibaren 10 yıl geçmesi gerekir.

– Kuruluş izninden itibaren en geç 1 yıl içinde Kurula başvurulmalıdır. Başvuru eksikliklerinin Kurula sunulmasından itibaren 6 ay içinde karara bağlanır.

– Genel Kurul, MTK’ların üst karar organıdır ve pay sahiplerinden oluşur. Üst karar organı en az 3 hafta önceden iadeli taahhütlü postayla toplantıya çağrılır.

– Kurul 7 ile 11 kişi arasındadır, 3 yıllığına seçilir, çoğunluğun 10 yıllık ihtisas tecrübesi olmalıdır.

– Genel Müdür, sadece bu görevi yapmak üzere (kendi iştirakleri hariç) atanır ve 10 yıl tecrübe şartı aranır.

– Risk Komitesi, en az 1 bağımsız yönetim kurulu üyesi bulundurmak zorundadır. Komitenin başkanlığı MTK yönetim kurulunda görev yapan bağımsız üyelerden biri tarafından yapılır.

– İç denetim ve uyum birimleri tamamen bağımsızdır ve yönetim kuruluna bağlı çalışır. Altyapı uluslararası standartlarda ve güçlü olmalıdır.

5. Odak: MTK Üyelerine İlişkin Esaslar ve Takas Esasları

– MTK’lara TC Merkez Bankası, yatırım kuruluşları ve Kurulca kabul edilen diğer kişiler üye olabilir. Üyelik sözleşmeyle yapılır, üyelerin sorumlulukları kaldırılamaz ve sınırlandırılamaz, teminat alınabilir. Risk sistemi ve sigorta zorunludur.

– TCMB tarafından oluşturulanlar hariç olmak üzere, tezgahüstü veya yurtdışı piyasaların işlemleri de Kurul izniyle MTK tarafından yapılabilir. Kurul, borsa dışı işlemlerin takasının da MTK nezdinde yapılmasını zorunlu tutabilir. Lisanslı depoların ürün senetleri de MTK kapsamında yürütülebilir.

– MTK piyasa işleticisiyle yetki devir sözleşmesi yapar, fesih ihbar süreli olmalıdır. MTK’nın değişmesi veya yetkilerinin elinden alınması Kurul onayına tabidir.

– MTK, yükümlülüklerin yerine getirilmesini sağlamak için üyelerden belirlenen esaslar çerçevesinde teminat talep eder. Gecikmelerin önlenmesi amacıyla bir garanti fonu oluşturulur. Üyeler, MTK düzenlemeleri ile belirlenecek oran veya tutarı karşılayacak kadar teminatı kendi müşterilerinden talep etmek zorundadır. Merkezi Karşı Taraf (MKT) hizmeti verecek olan MTK’ların gecikmeleri önlemek için bir garanti fonu oluşturması zorunludur.

– Teminatlar ve garanti fonundaki paralar dokunulmazdır, haciz, rehin, iflas veya tedbir işlemlerine konu edilemez.

6. Odak: Merkezi Karşı Taraf

– Kurul, takas kurumunun alıcı ve satıcı arasına girdiği MKT sistemini zorunlu tutabilir. Borsalar da bu sisteme geçmek için Kurula başvurabilir.

MKT olarak hizmet vermek isteyen MTK’lara izin verilebilmesi için belirlenen asgari ödenmiş sermayeye sahip olunması, öz sermayenin üstlenilen risklerle orantılı olması ve mevzuattaki diğer düzenlemelerin yerine getirilmesi şarttır. Başvuru belgeleri tam olduğunda Kurul, TCMB, BDDK ve diğer kamu otoritelerinden görüş talep eder.

• Asgari 600 milyon TL ödenmiş sermayeye sahip olunması zorunludur.
• Başvurunun Kurula ulaşmasından itibaren 60 işgünü içinde Kurul başvurunun tam olup olmadığını değerlendirir.
• Eksik bilgi ve belgelerin tamamlanması için Kurulca MTK’ya 30 iş gününü aşmamak üzere ek süre verilir.
• BDDK, TCMB veya diğer otoritelerin gerekçeli ret görüşü sonrası talep edilen düzeltmelerin yapılabilmesi için MTK’ya 30 işgünü süre verilir.
• Süresi içinde eksiklikleri iletmeyen MTK’nın başvurusu reddedilir ve bu durum MTK’ya 30 işgünü içerisinde yazılı olarak bildirilir.
• MTK’nın, MKT olma veya yetkilendirilme koşullarından herhangi birini kaybetmesi halinde, durumun ortaya çıktığı gün itibarıyla Kurula bildirimde bulunması zorunludur.

– 12 ay içinde faaliyete geçmeyen, yanlış beyanda bulunan, şartları kaybedip düzeltmeyen veya kuralları ısrarla ihlal eden kurumun MKT izni iptal edilir.

– Yabancı takas kurumlarının Türkiye’de tezgahüstü türev işlemlerde MKT olarak hizmet verebilmesi için Kurul teklifi ve Bakan onayı zorunludur.

7. Odak: MKT Uygulamasında MTK’ların Mali Sorumluluğu

Takas kuruluşlarının MKT görevindeki mali sorumluluğu, belirlenen limitler ve alınan teminatlar ile diğer garantiler çerçevesinde belirlenir. Yükümlülüklerin yerine getirilmesi nedeniyle MTK’nın öz sermayesinde azalma olursa bu durum gerekçeleriyle Kurula bildirilir. MTK, mali durumunu eski düzeyine getirmek için sermaye artırımı dahil gereken tedbirleri ivedilikle alır.

• Özsermaye azalması durumunda Kurula bildirim aynı gün içinde yapılır.
• Gerekli özsermaye yeniden tesis edilene kadar, özsermaye değişim tablosu haftalık olarak Kurula gönderilir.

MKT hizmeti veren MTK üyesinin temerrüde düşmesi halinde basvurulacak kaynakların kullanımında öncelik sırası şöyledir:

• Temerrüde düşen üyenin kendisine veya müşterilerine ait hesaplardaki teminatlar.
• Temerrüde düşen üyenin yatırdığı garanti fonu katkı payı.
• Varsa sigorta poliçelerinden yapılacak tazminler.
• MKT hizmeti veren MTK tarafından tahsis edilen sermaye.
• Diğer MKT üyelerinin yatırdığı garanti fonu katkı payları.
• MKT üyelerinden talep edilebilecek ilave garanti fonu katkı payları.
• MKT hizmeti veren MTK’nın kalan sermayesinden yapılan taahhüt.
• Temerrüde düşen üyenin diğer piyasalardaki garanti fonu payları, o piyasalarda riski yoksa veya pozisyonları tasfiye edilmişse, yukarıdaki sıralamada 4. maddeden (MTK sermayesinden) sonra gelmek üzere temerrüt piyasasında kullanılabilir.

– Temerrüde düşen üyenin teminat/fon payı dışındaki MTK nezdindeki diğer varlıkları da serbest olmaları kaydıyla takasın veya borcun tasfiyesinde kullanılabilir.

– MTK tarafından alınan teminatlar ile hesap sahiplerinin malvarlıkları, kuruluşun kendi malvarlığından ayrı izlenmek zorundadır. Takasın yerine getirilmesine ilişkin işlemler hariç olmak üzere, söz konusu teminat ve varlıklar tevdi amaçları dışında kesinlikle kullanılamaz.

MKT hizmeti veren MTK, üyelerinden ve diğer MTK’lardan kaynaklanan kredi ve likidite risklerini gerçeğe yakın zamanlı olarak ölçmek ve değerlendirmek zorundadır. Olası fiyat hareketlerini karşılamak üzere istatistiksel güven düzeyinde başlangıç teminatı ve fiyat değişimlerini karşılamak için değişim teminatı talep edilir. Model ve parametreler düzenli denetlenir.

• Başlangıç teminatının hesaplanacağı güven düzeyi, tezgahüstü türev araçlar için %99,5’ten düşük olamaz.
• Diğer sermaye piyasası araçları için güven düzeyi %99’dan düşük olamaz.
• Kullanılan model ve parametreler yılda en az 1 kez gözden geçirilir.

8. Odak: Bağlantılı Çalışma Anlaşmaları ve MTK’larda Yatırım Politikası

– Başka bir MKT ile çalışılabilir. Çalışılacak MKT’nin Avrupa Menkul Kıymetler ve Piyasalar Otoritesi tarafından tanınmış olması şarttır ve en az 3 yıldır faaliyet göstermelidir. Karşı MKT’nin teminatı kullanma hakkı yoktur.

– Bağlantılı çalışmada riskler etkin yönetilir, üye temerrüdünün diğer MKT’ye sıçraması engellenir ve varlıklar ayrı tutulur.

– Yatırımlar hızla nakde çevrilebilir ve düşük riskli olmalıdır. Nakitler TCMB veya yerel bankalarda tutulur.

– Operasyonel işler dışarıdan alınabilir ama sorumluluk MTK’da kalır. Risk yönetimi işleri Kurul izni olmadan dışarıdan alınamaz.

– MTK’lar, kurallar, ücretler, teminat listesi, üye listesi ve işlem hacimleri gibi bilgileri kendi internet sitelerinde ücretsiz olarak kamuya açıklar.

– MTK’lar olağanüstü haller için iş sürekliliği politikası ve planı hazırlamak zorundadır.

9. Odak: Merkezi Takas Sistemi

– Takasbank’ın çalışacağı piyasaları Kurul izniyle Yönetim Kurulu belirler. TCMB hariç diğer piyasaların takası da Kurul izniyle yapılabilir.

– Takasbank’a, TCMB, yatırım kuruluşları ve Kurulca kabul edilen diğer kişiler üye olabilir. Üyelik ilişkisi sözleşme ile kurulur. Üyeler “Doğrudan” (sadece kendi ve/veya müşterilerinin işlemlerini yapan) ve “Genel” (kendi, müşterileri ve diğer üyelerin işlemlerini yapan) takas üyesi olarak ikiye ayrılır. Ayrım yapılırken özsermaye tutarı, iç sistemler ve teknik altyapı yeterliliği dikkate alınır.

– Şartlar sağlanırsa türler arası geçiş mümkündür, Genel takas üyesinin doğrudan takas üyesi olabilmesi için, eğer varsa, diğer piyasa üyelerine ilişkin yükümlülüklerini devir veya tasfiye etmesi şarttır. Genel takas üyeliği şartlarını kaybeden üyeler, belirlenen süre içinde kriterleri tekrar sağlayamazsa Takasbank kararıyla doğrudan takas üyesi yapılabilir.

– Üye olabilmek için işlem yapma yetkisinin kaldırılmamış olması, teknik altyapının kurulması ve Takasbank tarafından belirlenen sözleşme ve taahhütnamelerin imzalanması gerekir. Başvuru sırasında ana sözleşme örneği, imza sirküleri ve sicil gazetesi ilanı gibi belgeler iletilir. Alınan karar ilgiliye yazılı bildirilir.

– Üyelik onayı alındıktan sonra 1 ay içinde para (ücret/teminat) yatırılıp personel atanmazsa izin iptal olur.

– Pay devri 15 günde, yönetici/adres değişikliği 1 iş gününde bildirilir. Evraklar 1 yıl saklanır. Şifre güvenliği üyenin sorumluluğundadır.

– Üyelik şartlarının kaybedildiği tespit edilirse, en fazla 3 ay süre verilir. Acil risk varsa anında işlem durdurulur veya üye atılır. Atılan üyenin borcu bitmez, Takasbank varlıklarına el koyarak tahsilat yapar.

– Üyelikten ayrılmak isteyen kurum yazılı başvurur, ancak tüm borçlarını ve yükümlülüklerini kapattıktan sonra ayrılabilir.

10. Odak: Takas Esasları

– Yetkilendirilmiş piyasalarda takasın Takasbank’ta yapılması zorunludur. Erişim yöntemlerini ve sistemleri Takasbank belirler.

– Aynı gün valörlü işlemlerin takasında çok taraflı netleştirme yapılması esastır. Piyasa kuralları, Kurul veya piyasa işleticisi talebiyle netleştirme sadece iki üye arasında yapılabilir veya belirli işlemler netleştirme dışında bırakılarak “brüt takas” yapılabilir.

– Takasbank sadece üyeyi muhatap alır. İşlem yapabilmek için ilgili kurumlarda (Takasbank, belirlenmiş muhabir bankalar, MKK ve merkezi saklama kuruluşları) hesap açılması zorunludur.

– Takas borçları, yükümlülüklerin Takasbank hesaplarına aktarılmasıyla kapatılır. Takas, “teslim karşılığı ödeme” prensibi ile gerçekleşir. Yükümlülüğünü yerine getirmeyene alacağı ödenmez. Yükümlülüğün kısmi yerine getirilmesi halinde alacaklar kapatılan borçla orantılı ödenir.

– Blokelendirme işlemleri en likit olan alacaktan başlayarak en az likit olan alacağa doğru yapılır. Bloke çözme işlemleri ise en az likit olan alacaktan başlayarak en likit olan alacağa doğru gerçekleştirilir.

– Üyelerin alacakları Takasbank tarafından ilgili hesaplara aktarılır. Alacağı tahsil edebilmek için hem borcu ödemek hem de takas havuzunda para/varlık olması şarttır.

– Risk ve temerrüt durumlarında, belirli bir araç, üye, işlem veya Kurul/Borsa kararıyla işlemlerin netleştirme yapılmadan yerine getirilmesi istenebilir. Bu durumda alım emirlerinde nakdin, satım emirlerinde ise kıymetin önceden depo edilmesi zorunlu tutulur. İşlem gerçekleşmezse depo edilen tutar/kıymet iade edilir. Alım gerçekleşirse depo edilen para borca mahsup edilir (artan iade edilir), satım gerçekleşirse kıymet teslim edilip bedel üyeye ödenir.

– Ödemeler işlemin yapıldığı döviz/para birimiyle yapılır. Üye isterse farklı piyasalardaki borç-alacağı birbirine mahsup edilir, alacak zamanında gelmezse üye borcunu aynı gün içinde ödemekle yükümlüdür.

– Takasbank, hesaplar arası (kendi hesapları veya başka üye hesaplarına) varlık aktarımını sağlayacak transfer sistemini kurar. Transferler “serbest virman” (herhangi bir şarta bağlı olmaksızın yapılan devir) veya “şartlı virman” (başka bir varlığın hesaba gelmesi şartına bağlanan eş zamanlı devir) olarak gerçekleştirilir.

11. Odak: Temerrüt Esasları

– Yükümlülüğünü zamanında yerine getirmeyen üye, ihbara gerek kalmadan direkt temerrüde düşmüş kabul edilir.

– Süresinde ödeme yapılmazsa önce teminat, yetmezse garanti fonu kullanılır. Kapatma işlemi zararına olursa fark üyeden istenir, kar kalırsa üyeye verilir.

– Takasbank, çok sık veya büyük tutarda temerrüde düşen üyeden ceza niteliğinde ek teminat isteyebilir.

– Faiz, BİST repo-ters repo, TCMB Bankalararası Para Piyasası veya Takasbank Para Piyasasında oluşan bir gecelik ağırlıklı ortalama faiz oranlarından en yüksek olanının, piyasa katsayısı esas alınarak hesaplanır. Faiz sınırları devletin yeniden değerleme oranını aşamaz ancak borç aynı gün içinde ödenmezse üst sınır işlemez.

– Menkul kıymette piyasa fiyatı, dövizde ise TCMB döviz alış kuru baz alınarak faiz hesaplanır.

– Temerrüt faizi ve diğer yasal yükümlülükler tahakkuk ettirilerek üyeden istenir. Bildirim elektronik ortamda gönderilir ve anında tebliğ edilmiş sayılır. Süresi içerisinde yatırılmayan faiz ve yükümlülükler, takip eden işgünü üyenin serbest hesabından Takasbank tarafından resen tahsil edilir.

– Gecikmeden zarar gören üyeye, borçludan alınan ceza faizinin bir kısmı tazminat olarak verilir, aynı gün ödenirse verilmez.

Temerrüde düşen üyenin itirazlarını karara bağlamak üzere genel müdür, genel müdür yardımcıları ve ilgili piyasa yöneticisinden oluşan bir Temerrüt Komitesi kurulur.

• Komite toplam 5 kişiliktir.
• Toplantı yapabilmek için en az 3 üyenin hazır bulunması gerekir.
• Karar alabilmek için en az 3 olumlu oy gerekir.
• Çekimser oy kullanılamaz.
• Karşı oy kullanan üye, görüşünün gerekçesini kararda belirtmek zorundadır.

12. Odak: Teminatlara İlişkin Esaslar

– Takasbank üyelerin aidat, ücret, komisyon ve diğer yükümlülüklerini süresinde yerine getirmemesi halindeki zararını karşılamak için maktu tutarda nakit üyelik teminatı talep eder. Bu teminat nemalandırılır. Yükümlülük yerine getirilmezse ilgili tutar teminattan tahsil edilir.

– Tahsilat sonrasında eksilen üyelik teminatı üye tarafından 5 işgünü içerisinde tamamlanmak zorundadır. Tamamlanmazsa üyenin hesabından resen tahsil edilir. Üyeliğin üyenin kendi talebi ile sona ermesi durumunda teminatın iade edilebilmesi için üyenin Takasbanka olan tüm yükümlülüklerinin ödenmiş olması şartı aranır.

– Üyeler Takasbank tarafından belirlenecek asgari oran veya tutarı karşılayacak kadar işlem teminatını kendi müşterilerinden talep etmek zorundadır.

– Piyasalar itibariyle Takasbankın uygun gördüğü şu varlıklar teminat sayılabilir. Nakit, Vadeli Mevduat, DİBS, Pay Senedi, Teminat Mektubu, Yatırım Fonu Katılma Belgesi, Hazine ve Maliye Bakanlığı ihraçlı Euro Tahvil veya Kira Sertifikaları, Kıymetli Madenler, Elektronik Ürün Senedi, İpotek teminatlı veya Varlık teminatlı veya Varlığa dayalı menkul kıymetler, G7 ihraçlı borçlanma senetleri veya Euro tahviller ve Hazine Darphane Altın Sertifikası.

– Takasbank teminatların yeterlilik düzeyini izler. İşlemler, fiyat değişiklikleri veya teminat kompozisyonunun değişmesi nedeniyle varlıkların belirlenen tutarın altına düşmesi halinde teminat tamamlama çağrısı yapılır. Çağrı esas olarak elektronik ortamda yapılır. Gönderilmesini müteakip başkaca bir ihbar ve bildirime gerek kalmaksızın üyenin çağrıyı aldığı kabul edilir.

– Teminatlar tevdi amaçları dışında kullanılamaz, kamu alacakları için olsa dahi haczedilemez, rehnedilemez, tasfiye kararlarından etkilenmez, iflas masasına dahil edilemez ve ihtiyati tedbir uygulanamaz.

– Sözleşme yazılıdır. Özel bir madde yoksa teminatın getirdiği haklar teminatı verende kalır.

– Üye teminatı, diğer üyelere olan takas yükümlülüklerinin tamamı ödenmedikçe üyeye iade edilmez. İadeye hak kazanıldığı halde üyenin teslim almaması durumunda doğacak tüm hukuki sorumluluk üyeye aittir ve Takasbanka hiçbir sorumluluk yüklenemez.

Lisanslama sınavlarıyla ilgili resmi duyurular için SPL’nin resmi web sitesini ziyaret edebilirsiniz.

Aklınıza takılan sorular, hata veya fark ettiğiniz eksiklikler olursa İletişim sayfamızdan bana her zaman ulaşabilirsiniz. Bildirimleriniz sayesinde gerekli düzeltmeleri hemen yapabilirim.

Sade ve örnekli anlatım ile teknik analiz konuları için Teknik Analiz kategorisini ziyaret edebilirsiniz.

Sade ve örnekli anlatım ile temel analiz konuları için Temel Analiz kategorisini ziyaret edebilirsiniz.