Spot Petrol Başka, Petrol Fonu Başka Bir Dünya
Petrol yükselince doğrudan fiziki petrol alamayan yatırımcıya bazı sosyal medya hesapları hemen petrol fonlarını işaret eder. Mantık basittir.
“Petrol yükselirse petrol fonu da yükselir.”
İlk bakışta kulağa doğru gelir. Fonun adında petrol yazıyordur. Haberlerde de petrolün yükseldiği söyleniyordur. Yatırımcı doğal olarak aldığı fonun da aynı şekilde yükselmesini bekler ama emtia fonlarında iş bu kadar düz ilerlemez.
Haberlerde gördüğümüz petrol fiyatı, bugünkü fiziki petrol fiyatını anlatır. Petrol fonu ise çoğu zaman doğrudan petrol varili taşımaz. Fonun içinde genelde petrol vadeli kontratları bulunur.
Yani yatırımcı petrolün kendisini değil, petrol fiyatını takip etmeye çalışan finansal bir yapıyı alır. Bu fark küçük görünür ama uzun vadede sonucu tamamen değiştirebilir.
Kaynak notu – USO resmi fon sayfası, SEC dosyaları, FINRA petrol bağlantılı borsa ürünleri uyarısı
Bu fark küçük gibi görünür ama yatırım sonucunu tamamen değiştirebilir. Petrol sadece ekrandaki fiyat çizgisi değildir. Depo ister, tank ister, sigorta ister, teslimat noktası ister ve taşıma maliyeti ister. Bir fonun milyonlarca yatırımcı adına fiziki petrol alıp bunu saklaması kolay değildir.
Bu yüzden birçok petrol ve doğalgaz fonu vadeli kontrat kullanır.
Bunu marketten süt almakla gelecek ay teslim edilecek süt sözleşmesi almak arasındaki fark gibi düşünebiliriz. Markette sütü alırsınız ve eve götürürsünüz. Sözleşmede ise araya zaman, teslimat, saklama ve maliyet girer.
Petrol fonlarında da durum buna benzer.
Petrol yükselebilir ama fon aynı ölçüde yükselmeyebilir. Çünkü fonun performansını sadece petrol fiyatı belirlemez. Fonun hangi vadeyi taşıdığı, ne zaman vade yenilediği ve piyasanın vadeli eğrisi de sonucu etkiler. Bu yüzden petrol fonu almadan önce sadece fona adına bakmak yetmez, fonun içinde ne var, ona bakmak gerekir.
“Petrol fonu almak, petrol varili almak değildir.”
Spot, Vadeli, Contango ve Backwardation
Petrol fonlarının neden spot petrolü bire bir takip etmediğini anlamak için önce iki fiyatı ayırmak gerekir.
Spot fiyat, bugünkü teslim fiyatıdır. Malı bugün alıp teslim alacak olsanız baktığınız fiyat budur.
Vadeli fiyat ise gelecekte teslim edilecek malın bugünden belirlenen fiyatıdır. Burada sadece fiyat beklentisi yoktur. Depolama, sigorta, finansman maliyeti ve taşıma maliyeti de işin içine girer.
Kaynak — Kavramsal gösterim. Tanımlar CME Group açıklamalarına ve VİOP taşıma maliyeti yaklaşımına dayanır.
Turuncu çizgi contango piyasasını gösteriyor. Uzak vadeler bugünkü fiyattan daha pahalıdır. Bu genelde malı bugünden geleceğe taşımanın maliyetli olduğunu anlatır. Yeşil çizgi backwardation piyasasını gösteriyor. Yakın vade daha pahalıdır. Bu da bugünkü mala talebin daha güçlü olduğunu gösterir.
Contango’yu Niğde’de patates deposu gibi düşünebiliriz. Hasat zamanı patates ucuz olabilir. Ama 5 ay sonra teslim edilecek patates aynı fiyattan satılmaz. Araya depo kirası, fire riski, çürüme riski ve faiz girer.
Backwardation ise çip krizindeki araç piyasasına benzer. Bayide hemen teslim araç, 6 ay sonra gelecek araçtan daha pahalı olabilir. Çünkü alıcı o arabayı bugün ister.
Bu yüzden contango kötü, backwardation iyi diye bakmak yanlış olur. İkisi de piyasanın farklı dönemlerde aldığı normal şekillerdir. Petrol fonu için önemli olan eğrinin adı değil, fonun bu eğri üzerinde kontratlarını nasıl yenilediğidir.
Roll Cost, Fonun Sermayesini Sessizce Emen Mekanizma
Contango piyasasında sorun sadece uzak vadenin pahalı olması değildir. Asıl sorun, fonun bu pahalı vadeye tekrar tekrar geçmek zorunda kalmasıdır.
Petrol fonu fiziki teslimata girmek istemez yani vade sonunda “petrolü getir, teslim alıyorum” demez. Bunun yerine vadesi yaklaşan kontratı satar, yeni vadeye geçer. Bu işleme rolling denir.
Eğer piyasa contango ise fon ucuz kontratı satıp daha pahalı kontratı almak zorunda kalır. Bir kere olduğunda küçük görünür ama bu işlem aylarca tekrarlandığında fonun getirisi sessizce aşınır.
Kaynak — TradingView karşılaştırması. USO fon yapısına ilişkin bilgiler USCF ve SEC dokümanlarına dayanır.
Grafikte mavi çizgi WTI spot tarafını, turuncu çizgi USO ETF’yi gösteriyor. İkisini 2010 yılını başlangıç alarak 100’e eşitledim.
Sonra makas açılıyor.
Petrol bazı dönemlerde toparlanıyor. Hatta güçlü ralliler yapıyor. Ama USO aynı yolu izlemiyor. Çünkü fon sadece petrol fiyatını taşımıyor. Vadeli kontrat yenilemenin maliyetini de taşıyor.
Bunu deposu olmayan bir fırıncı gibi düşün. Fırıncı un almak istiyor ama un koyacak deposu yok. Bu yüzden her ay eski sözleşmesini kapatıp yeni ayın un sözleşmesine geçiyor. Eğer her yeni sözleşme daha pahalıysa, fırıncı daha ekmek satmadan maliyete yakalanıyor.
Petrol fonunun contango döneminde yaşadığı şey buna benzer.
Fon yöneticisi burada keyfi bir hata yapmaz. İzahnameye göre fiziki teslimattan kaçınmak ve kontratı yenilemek zorundadır. Sorun yöneticinin niyeti değil, ürünün yapısıdır.
Bu yüzden uzun süreli contango piyasasında al ve bekle stratejisi tehlikeli hale gelir. Petrol fiyatı yatay kalsa bile fonun içindeki taşıma maliyeti yatırımcının getirisini kemirebilir.
UNG’nin Erimesi ve Nisan 2020’de Petrolün Eksiye Düşmesi
Vadeli piyasalar ekranda sadece çizgi gibi görünür ama vade sonu yaklaşınca iş değişir.
Kağıt üzerindeki petrol ya da doğalgaz, gerçek dünyada depo ister, boru hattı ister, tanker ister, teslimat adresi ister.
Bunu en iyi anlatan iki örnek var.
Biri UNG.
Kaynak — TradingView, NYMEX! ve AMEX, 2015 = 100 bazlı karşılaştırma
Grafikte mavi çizgi doğalgazı gösteriyor. Turuncu çizgi ise UNG fonunu gösteriyor. Doğalgaz bazı dönemlerde çok sert yükseliyor, mavi çizgide bunu net görüyoruz.
Ama UNG aynı yolu izlemiyor. Turuncu çizgi uzun vadede aşağı doğru eziliyor. Bu, doğalgaz hiç yükselmediği için olmuyor, sorun fonun çalışma şeklinde.
UNG doğalgazı depoda tutmaz. Yakın vade kontratlarla ilerler. Vade geldikçe eski kontratı kapatır ve yeni kontrata geçer. Contango uzun sürdüğünde bu geçiş fonun üzerinde yük oluşturur.
Yatırımcı doğalgaz yükseldi diye fonun da aynı şekilde yükseleceğini düşünür ama fon her ay vadeli piyasanın kapısından geçmek zorundadır.
İkinci örnek daha sert.
Kaynak — TradingView, NYMEX CL1! günlük grafik
20 Nisan 2020’de WTI yakın vade kontratı eksi fiyat gördü. Bu, petrol tamamen değersiz oldu demek değildi.
Sorun teslimat tarafındaydı. Kontrat vade sonuna yaklaşmıştı. Petrolü teslim alacak yer bulmak zorlaşmıştı. Deposu olmayan yatırımcı için kontrat artık varlık değil, yük haline gelmişti.
Bunu kapanan semt pazarı gibi düşün.
Pazar bitmiş. Pazarcının elinde kasa kasa domates kalmış. Eve götürecek deposu yok. Çöpe dökse ceza yiyecek. O yüzden domatesi bedava vermesi bile yetmiyor. Kasayı alıp götürecek kişiye üstüne para teklif ediyor.
Nisan 2020’de eksi petrol fiyatı buna benziyordu. Malın uzun vadede değeri olabilir ama o anda teslim alacak yeriniz yoksa, o mal size yük olur.
Vadeli kontrat sadece ekranda yanıp sönen fiyat değildir. Vade sonuna yaklaşınca fiziki dünyanın kurallarına bağlanır. Depo yoksa, teslimat yoksa, taşıma kapasitesi yoksa finansal piyasa gerçek dünyanın duvarına çarpar.
Emtia Fonunu Değil, Yanlış Kullanımı Suçlamak
Bu kadar anlattım ama sakın şu sonucu çıkarmayın.
“Emtia fonları kötüdür.”
Doğru sonuç, emtia fonları yanlış amaçla kullanıldığında tehlikeli hale gelir.
Altın fonu başka çalışır. Petrol fonu başka çalışır. Doğalgaz fonu başka çalışır. Bazısı fiziki varlık tutar. Bazısı vadeli kontrat taşır. Bazısı daha uygun vadeyi seçmeye çalışır. Bazısı doğrudan emtia değil, emtia şirketlerinin hisselerini taşır.
Bu yüzden fonun adına bakmak yetmez, izahnamesine bakmak gerekir.
Altın ve gümüş tarafında bazı fonlar fiziki külçe tuttuğu için petrol ve doğalgaz fonlarıyla aynı roll cost döngüsüne girmez.
Petrol ve doğalgaz tarafında iş daha zordur. Bu emtiaları saklamak, taşımak ve teslim almak kolay değildir. Bu yüzden birçok fon vadeli kontratlarla çalışır.
Optimum yield kullanan fonlar daha uygun vadeyi seçmeye çalışabilir ama bu, roll cost riskini tamamen ortadan kaldırmaz. Emtia şirketi hisseleri de başka bir yoldur. Petrol üreticisi, doğalgaz üreticisi ya da enerji şirketi hissesi almak contango riskini azaltabilir ama bu kez şirket yönetimi, bilanço, borç, vergi, operasyon ve borsa riski gelir.
Türkiye tarafında da aynı dikkat gerekir. TEFAS üzerinden alınan bazı emtia fonlarının içinde yabancı ETF’ler olabilir. Yani yatırımcı farkında olmadan yurtdışındaki fon yapısına ve onun maliyetlerine maruz kalabilir.
Bu yüzden son sözüm, fonun adına değil, içinde ne taşıdığına bakılır.
Petrol yükselir diye petrol fonu almak her zaman doğru sonuç vermez. Doğalgaz ralli yaptı diye doğalgaz fonu aynı şekilde gitmek zorunda değildir.
Emtia fonları kullanılmayacak araçlar değildir ama ne aldığını bilmeden alınacak araçlar hiç değildir.
Bu yazıda kullanılan veriler ve grafikler TradingView, FRED, EIA, CME Group, USCF, SEC, FINRA, TEFAS, KAP ve ilgili fon izahnamelerinden derlenmiştir.
Buradaki değerlendirmeler kesin sonuç, yatırım önerisi ya da herhangi bir emtia fonu için alım satım tavsiyesi olarak görülmemelidir. Petrol, doğalgaz, vadeli kontratlar, emtia ETF’leri, roll cost, contango ve backwardation yapıları piyasa koşullarına göre hızlı şekilde değişebilir.
Contango önemli bir maliyet yaratabilir ama tek başına bütün resmi açıklamaz. Fonun tuttuğu varlık, vade yenileme yöntemi, fon giderleri, piyasa likiditesi, faiz seviyesi, arz talep dengesi ve yatırım süresi birlikte değerlendirilmelidir.
Emtia fonları kötü araçlar değildir. Fakat hangi varlığı tuttukları, fiziki mi yoksa vadeli kontrat bazlı mı çalıştıkları ve hangi amaçla kullanıldıkları bilinmeden alındığında yatırımcıyı yanıltabilir.
Bu nedenle yatırım ya da işlem kararları, herkesin kendi araştırması, risk profili ve finansal durumu dikkate alınarak verilmelidir.
Eksik gördüğünüz bir yer, hata ya da eklemek istediğiniz bir not varsa iletişim sayfamdan bana ulaşabilirsiniz.