Piyasada Korkuyu Yanlış Yerden Okuyor Olabilir miyiz?
Piyasaya bakan yatırımcının gözü önce fiyat ekranına gider. Endeks nereye hareket etti, son mum nerede kapandı, destek kırıldı mı, VIX yükseldi mi? Günlük takip çoğu zaman bu soruların etrafında döner. Çünkü fiyat görünürdür. Mumlar değişir, endeksler hareket eder, VIX ekranın bir köşesinde piyasanın gerginliğini gösterir.
Bu ekran gerekli, yalnız eksik bir ekrandır.
Hisse piyasası bize piyasanın vitrinini gösterir. Orada fiyat hareketi, haber tepkisi ve yatırımcı psikolojisi daha kolay okunur. Vitrinin arkasında ise daha sessiz çalışan bir taraf vardır. Faiz beklentileri, tahvil oynaklığı, fonlama maliyeti ve likidite koşulları. Bu taraf her gün manşete çıkmaz. Buna rağmen piyasanın taşıdığı gerçek yük burada birikir.
- VIX, hisse piyasasındaki beklenen oynaklığı gösterir.
- MOVE, tahvil piyasasındaki faiz stresini gösterir.
- Biri ekrandaki fiyat gerilimini, diğeri arka plandaki finansman baskısını okumaya yardım eder.
Bu ayrım kaçırıldığında VIX’e olduğundan büyük bir rol verilir. VIX yükselmediğinde piyasa sakin sanılır. VIX düştüğünde risk tamamen geride kaldı zannedilir. Aslında VIX, piyasanın bütün korkusunu ölçmez, S&P 500 opsiyonlarından gelen beklenen oynaklığı gösterir. Faiz tarafındaki kırılmayı, tahvil piyasasındaki stresi veya fonlama baskısını tek başına anlatmaz.
VIX Neyi Ölçer, Neyi Ölçmez?
Öncelikle şu konuda anlaşalım. VIX, piyasadaki bütün korkuyu değil, S&P 500 opsiyonları üzerinden beklenen oynaklığı ölçer.
Buradaki kritik ayrım yön ile oynaklık arasındadır. VIX yükseldiğinde endeks kesin düşecek anlamı çıkmaz. VIX’in bize söylemek istediği şey, opsiyon piyasası, önümüzdeki dönemde daha geniş fiyat hareketleri bekliyor olabilirdir. Bu hareket aşağı da olabilir, yukarı da olabilir. Tarihsel olarak VIX sıçramaları çoğunlukla sert düşüş dönemleriyle birlikte görülür, yine de göstergenin kendisi bir yön tahmini yapmaz.
VIX’in baktığı pencere de önemlidir. Klasik VIX, yaklaşık 30 günlük beklenen oynaklığı temsil eder. Hesaplamada özellikle 23 ile 37 gün arasında vadesi dolacak S&P 500 opsiyonları kullanılır. Bu yüzden sabah yaşanan panik, gün içi sert sıkışma veya aynı gün vadesi dolan 0DTE opsiyon akışı doğrudan klasik VIX’in ana ölçüm alanı değildir. Piyasanın bir tarafında günlük stres büyürken, VIX daha sakin görünebilir. Tabii bu sakinlik her zaman risk yok anlamına gelmez, bazen sadece yanlış zaman penceresine bakıyoruzdur.
Sigorta şirketi size önümüzdeki dönem için risk primi belirler. Eğer geçmişte kaza durumunuz varsa risk algısı da yükselir ve prim artar. Yine de bu, yarın kesin kaza yapacağınız anlamına gelmez. VIX’te de aynı durum geçerli, VIX yükseldi diye düzeltme beklenmez, sadece piyasa daha sert bir yol ihtimalini fiyatlamaya başlamıştır.
Bu tablo yazının geri kalanı için yol haritamız olacak. VIX hisse piyasasının orta vadeli oynaklık beklentisini verir. VIX1D daha kısa vadeli panik alanını gösterir. MOVE ise faiz ve tahvil piyasası tarafındaki stresi izlemeye yarar.
2022 Düşüşünde VIX Neden Patlamadı?
Bir önceki bölümde VIX’in yön değil, beklenen oynaklık göstergesi olduğunu netleştirdik. Şimdi bu bilginin grafikte nasıl karşılık bulduğuna bakalım. 2022 yılı bunun için iyi bir örnek sunuyor. Çünkü S&P 500 o yıl ciddi değer kaybetti. Buna rağmen VIX, 2008 küresel krizi ya da 2020 pandemi şokundaki gibi kalıcı ve sert bir patlama üretmedi.
Bu ilk bakışta çelişkili görünebilir. Endeks düşüyor, risk iştahı bozuluyor, yatırımcılar zarar yazıyor. Böyle bir tabloda VIX’in çok daha sert yükselmesi beklenir ama bir fark var, 2022 panik çöküşü değildi. Enflasyon baskısı, Fed’in faiz artışları ve büyüme endişeleri aylar boyunca fiyatlandı. Üst panelde görülen aşağı eğimli yapı da bunu anlatıyor. Piyasa tek darbede dağılmadı, baskı zamana yayıldı.
Kaynak – TradingView, 2022 boyunca S&P 500 aşağı yönlü baskı altında kalırken VIX sıçramalar üretiyor, yine de kriz dönemlerindeki gibi kalıcı bir panik rejimine geçmiyor.
VIX panelinde bu durum daha net görülüyor. Endeks birkaç kez sert şekilde yukarı tepki veriyor. Yine de bu yükselişler 36 seviyesi üzerinde kalıcı bir korku rejimine dönüşmüyor. Piyasa sıkışmış, risk artmış, belirsizlik yükselmiş durumda ama yine de opsiyon fiyatlaması tam anlamıyla panik moduna geçmemiş.
Yani VIX acının büyüklüğünü değil, acının hızını daha iyi yakalar desek pek de yanılmayız. Fiyat hareketi kısa sürede kontrolden çıkarsa VIX çok daha sert tepki verir. Belirsizlik zamana yayılırsa, satışlar aylar boyunca devam etse bile gösterge aynı şiddette patlamayabilir. Alt paneldeki historical volatility de bu tabloyu destekliyor. Dalgalanma yükseliyor fakat yapı kaotik bir kopuş görüntüsü vermiyor.
Buradan “VIX bozuldu” sonucunu çıkaramayız ama “VIX ani şokları yakalamada çok daha başarılıdır” diyebiliriz. Yavaş ilerleyen düşüşlerde piyasa gerilse bile bu gerilim her zaman kriz tipi bir primlemeye dönüşmez.
0DTE ve VIX1D: Piyasanın Korkusu Daha Kısa Vadeye Kaydı
2022 örneği bize VIX’in yavaş ilerleyen düşüşlerde neden sınırlı kalabildiğini gösterdi. Şimdi işin başka bir tarafına geçelim. Son yıllarda piyasanın yalnızca yönü değil, zaman algısı da değişti. Eskiden birçok yatırımcı birkaç hafta sonrasını fiyatlamaya çalışırken bugün önemli bir hacim aynı gün içinde açılıp kapanan opsiyonlara kaymış durumda.
Tam da bu noktada 0DTE devreye giriyor. 0DTE, aynı gün vadesi dolan opsiyonları ifade eder. Yani piyasa katılımcısı burada bir ay sonrasını değil, bugünün kapanışına kadar olan hareketi fiyatlar. Gün içi veri, Fed konuşması, açılış sonrası sert yön değişimi veya kapanışa doğru gelen pozisyon kapama baskısı bu tarafta daha hızlı iz bırakabilir.
Kaynak – TradingView, VIX yaklaşık 30 günlük beklentiye bakarken, VIX1D günlük stresi daha hızlı yansıtır. Ayrışma, VIX’in bozulduğunu değil piyasanın farklı zaman pencerelerine bölündüğünü gösterir.
Grafikte üst panelde klasik VIX, alt panelde VIX1D yer alıyor. En önemli fark ise VIX çoğu bölgede daha kontrollü hareket ederken, VIX1D bazı günlerde çok daha sert iğneler atıyor. Bu görüntü bize kısa vadeli stresin ayrı bir pencere istediğini söylüyor. Günlük korku, her zaman 30 günlük beklentiye aynı şiddette taşınmak zorunda değildir.
Tabii “0DTE, VIX’i bozdu” diye de düşünmemek gerekir. Çünkü VIX kendi formülüne göre çalışmaya devam ediyor. Klasik VIX, 23-37 gün vadeli S&P 500 opsiyonlarından gelen beklenen oynaklığı ölçüyor. 0DTE akışı ise bu pencerenin dışında kalıyor. Yani göstergenin işlevini kaybetmesi gibi bir sorunumuz yok, piyasanın önemli bir kısmının daha kısa vadeli alana taşınması gibi bir sorunumuz var.
Bu yüzden VIX1D ayrı bir anlam kazanıyor. Gün içi stresin yükseldiği, aynı gün vadeli opsiyonların öne çıktığı ve piyasanın kapanışa kadar olan harekete odaklandığı dönemlerde VIX1D daha hızlı tepki verebilir. Bu tepki tek başına al-sat sinyali değil. Sadece bugünün fiyatlamasının, 30 günlük klasik risk göstergesinin anlattığından daha gergin olabileceğini gösterir.
Bir anlamda VIX bizim için hala değerli ama her korku aynı vadede oluşmaz.
MOVE Endeksi: Fırtına Hisse Tarafında Değil, Faiz Tarafında Başlayabilir
Buraya kadar VIX’in hangi pencereden baktığını gördük. Önce 2022 düşüşünde VIX’in neden beklenen ölçüde patlamadığını inceledik. Sonra 0DTE ve VIX1D tarafında piyasanın daha kısa vadeli strese nasıl kaydığını anlattık. Şimdi daha derindeki katmana geçiyoruz, tahvil piyasası.
MOVE endeksi, ABD tahvil piyasasındaki beklenen oynaklığı ölçer. VIX hisse piyasasının opsiyonlarından gelen stresi gösterirken, MOVE faiz tarafındaki belirsizliği izler. Hesaplamada 2, 5, 10 ve 30 yıllık ABD Hazine tahvili opsiyonları kullanılır. Bu yüzden MOVE yalnızca bir tahvil göstergesi gibi okunmamalı. Faiz oynaklığı yükseldiğinde kredi maliyeti, banka bilançoları, fonlama koşulları ve risk iştahı aynı anda etkilenir.
Bir şirketin hisse fiyatı ekranda sakin görünebilir. Yatırımcı o sırada endeksin yatay gitmesine bakıp riskin düşük olduğunu düşünebilir. Fakat o şirketin borçlanma maliyeti artıyorsa, bankalar kredi verirken daha seçici davranıyorsa ve fonlar faiz oynaklığı yüzünden pozisyon azaltıyorsa, gerçek baskı hisse grafiğinden önce tahvil tarafında birikiyor olabilir. MOVE bu yüzden piyasanın arka odasını gösteren göstergelerden biridir.
Kaynak – TradingView, 2022 faiz artışı süreci ve Mart 2023 SVB krizinde MOVE, tahvil piyasasındaki stresi VIX’e göre daha sert yansıtıyor. Bu görüntü, stres dönemlerinde fırtınanın bazen hisse tarafında değil, faiz tarafında başladığını gösteriyor.
Grafikte 2022’ye geçerken MOVE tarafındaki yükseliş dikkat çekiyor. Fed’in faiz artışı döngüsü başladığında sorun yalnızca hisse değerlemelerinin baskılanması değildi. Tahvil getirileri yükseldikçe eski tahvillerin değeri düştü, bankaların bilançoları hassaslaştı, fonların risk alma iştahı zayıfladı. VIX tarafında stres vardı, yalnız MOVE tarafındaki hareket daha derin bir makro baskıyı anlatıyordu.
Mart 2023 SVB krizi bu ayrımı daha görünür hale getirdi. Sorun sadece bir banka hissesinin düşmesi değildi. Bankanın elindeki düşük getirili uzun vadeli tahviller, faizlerin sert yükseldiği ortamda değer kaybetmişti. Mevduat çıkışı hızlanınca bu zarar görünür hale geldi. Yani krizin kökü hisse piyasasından çok tahvil portföyü, faiz şoku ve vade uyumsuzluğu tarafındaydı. Grafikte MOVE’un bu dönemde sert sıçraması bu yüzden önemli.
Burada dikkat çekmek istediğim bir nokta daha var. “Tahvil piyasası her zaman hisse piyasasından önce gider” demek fazla iddialı olur. Normal dönemlerde VIX daha hızlı sinyal verebilir. CFA tarafındaki nedensellik çalışmasında da ilişkinin sabit olmadığı vurgulanıyor. Piyasa sakin seyrederken hisse oynaklığı öne çıkabilir. Stres rejimlerinde, özellikle VIX ve MOVE yüksek bölgelere birlikte taşındığında, tahvil piyasası daha belirleyici hale gelebilir.
Bu yüzden MOVE’u kusursuz bir tahmin aracı gibi değil, makro stres radarı gibi düşünmek daha doğru olur. VIX hisse piyasasındaki korkuyu anlatır. VIX1D günlük paniği daha hızlı yakalar. MOVE ise faiz, likidite ve bilanço baskısının nerede biriktiğini gösterir. Piyasa sakinken fiyat ekranı yeterli gibi görünebilir. Hava bozulduğunda sadece hisse grafiğine bakmak, fırtınayı camdan izlemeye benzer. Radar çoğu zaman tahvil piyasasındadır.
Bu yazıda kullanılan grafikler TradingView üzerinden hazırlanmıştır. VIX, VIX1D ve MOVE ile ilgili değerlendirmelerde Cboe VIX metodolojisi, Cboe VIX1D açıklamaları, ICE BofA MOVE endeksi bilgileri ve ilgili piyasa araştırmaları dikkate alınmıştır.
Buradaki değerlendirmeler kesin sonuç, yatırım önerisi ya da herhangi bir finansal ürün için alım satım tavsiyesi olarak görülmemelidir. Piyasa koşulları faiz beklentileri, enflasyon verileri, merkez bankası kararları, likidite durumu ve yatırımcı psikolojisine göre hızlı şekilde değişebilir.
Bu nedenle yatırım ya da işlem kararları herkesin kendi araştırması, risk profili ve finansal durumu dikkate alınarak verilmelidir.
Eksik gördüğünüz bir yer, hata ya da eklemek istediğiniz bir not varsa iletişim sayfamdan bana ulaşabilirsiniz.