SPL Düzey 3 Notları – 1 / Sermaye Piyasası Araçları – 1

Ders: Sermaye Piyasası Araçları – 1

Bu notlarımız, SPL Düzey 3 lisanslama sınavının en kritik yapı taşlarından olan Sermaye Piyasası Araçları – 1 dersinin bir özetidir. Anlaşılır ve hap bilgilere dönüştürülmüş bu içerik sayesinde, karmaşık mevzuat maddelerinde boğulmadan doğrudan sınavda karşınıza çıkacak o can alıcı detaylara odaklanacaksınız. İçeriklerimiz geliştirilmeye devam etmektedir.

Dikkat! Bu dersin notlarının son güncellemesi ve girişi 06.05.2026 tarihidir. Bu tarih sonrasında yapılan – var ise – mevzuat değişimlerine dikkat ediniz.

1. Odak: Kıymetli Evrak Hukuku

– İlk yapmamız gereken şey vadeyi ikiye bölmek.

-1 yıl altında vadesi olanlar para piyasasında, 1 yıl üzerinde vadesi olanlar ise sermaye piyasasında işlem görür.

– Hak ve senet birbirine sıkı sıkıya bağlı. Yani ciro veya fiziki teslimat şarttır. – İstisnalar olabilir. Mahkeme kararı ile senet fiziken olmasa da hak talep edilebilir.

– Evrakları kime ödeneceğine göre de 2’ye ayırcaz. “Nama ve hamiline.” Bunlar birbirine dönüşebilir ama her iki durumda da tüm hak sahiplerinin onayı aranır.

– Kambiyo senetlerinde katı şekil şartları varken (imza, tarih vb.), adi senetlerde yoktur.

Dikkat! Her menkul bir kıymetli evraktır, ancak her kıymetli evrak menkul kıymet değildir.

2. Odak: Menkul Kıymetin Anatomisi ve Unsurları

– Soru gelir ve menkul kıymeti sorarlar. Para, çek, poliçe, ticari senetler ve mevduat sertifikaları menkul kıymet değil.

– Menkul kıymetler ortaklık veya alacaklılık hakkı verir ve dönemsel getiri sağlar. Hisse, tahvil, intifa senetleri vb. Aklınızda likidite canlandırın, eğer evrak kısa vadeli likidite problemini çözüyorsa menkul kıymet olmaz.

– Her menkul kıymet kendi türündeki diğer menkul kıymetle aynıdır, kişiye özel basılmaz. Yani 1 lot GARAN hissesi her yerde 1 lot GARAN hissesidir.

– Havuzda toplanırlar ve kaydi olarak izlenirler.

– Mislilik ilkesi sayesinde piyasaya işlem hacmi ve likidite sağlanır.

3. Odak: Diğer Sermaye Piyasası Araçları ve Kaydi Değer Üzerinden İşlem Görme

– En önemli diğer araçlar, belirli bir vadede, önceden belirlenen fiyattan alma, satma hakkı veya yükümlülüğü veren vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleridir.(Türev araçlar)

– SPK araçları fiziki olarak el değiştirmez ve elektronik ortamda izlenir.

– MKK (Merkezi Kayıt Kuruluşu), kaydileştirme işlemi yapar yani hakkınızı elektronik ortamda izler ve verilerinizi saklar.

– Takasbank ise işlemlerinizin nakit ve menkul kıymet takasını sonuçlandırır. Merkezi teminat ve risk yönetimi sistemi kurarak piyasadaki aracılık maliyetlerini azaltır.

4. Odak: Pay Kavramı, Getiri Türleri ve Kanuni Teslim Süreleri

– Esas sermayenin parçalara bölünmüş haline pay deriz. Şirket açısından bölünemez birimdir. Eğer bir payın birden fazla sahibi varsa, şirkete karşı haklarını mecbur bir temsilci aracılığıyla kullanırlar.

– Payda fiziki senede ihtiyaç yoktur. Senetsiz devredilebilir ve rehin edilebilir.

– Yatırımcıysanız paydan 2 şekilde kazanırsınız; ya alıp satacaksınız ve sermaye kazancı elde edeceksiniz ya da temettü geliri elde edeceksiniz.

BİST Pay Piyasasında sadece ANONİM ŞİRKETLERin çıkardığı paylar işlem görür.

Sermayesi paylara bölünmüş KOMANDİT ŞİRKETLER pay çıkarabilir ama HALK ARZ yoluyla SATAMAZLAR.

Kooperatiflerin çıkardığı ortaklık senetleri KIYMETLİ EVRAK DEĞİLDİR!

Esas sermaye sistemini kabul eden AŞ’lerde payların teslim süresi çok keskindir. Hamiline yazılı olanlar 30 GÜN, Nama yazılı olanlar ise en geç 90 gün içerisinde teslim edilmelidir.(30/90 ezberle)

5. Odak: Paydan Doğan Haklar ve Rüçhan

– Pay sahibi oldunuz ve artık kritik 2 hakkınız var. İlki mali haklarınız, bunlar cebinizi ilgilendirir en sevdiğimizdir, diğeri ise idari haklarınız, bunlar da masayı ilgilendirir. Mali haklar, kar payı, rüçhan vs., idari haklar ise oy hakkı genel kurula katılma vs.dir.

– Bilgi alma hakkınız KESİNDİR, ENGELLENEMEZ ve SINIRLANDIRILAMAZ. Genel kurul toplantısından sonra 1 YIL süreyle bilanço ve raporları inceleyebilirsiniz.

Kanunda azınlık hakkı sermayenin %10’udur. AMA! Halka Açık Anonim Ortaklık söz konusuysa bu %5’tir.

Her pay en az 1 OY verir. İmtiyazla artırılıyor ise en fazla 15 OY hakkı tanınır. Kurumlar oydan yoksun pay da ihraç edebilir.

Kar dağıtma kararını YÖNETİM KURULU değil GENEL KURUL ALIR. Temettüde zaman aşımı 5 yıldır. Ayrıca asgari dağıtım da dağıtılabilir karın %20’sinden az olamaz.

Rüçhan hakkını esas sermayede GENEL KURUL, kayıtlı sermayede YÖNETİM KURULU kısıtlar.

6. Odak: Pay Yükümlülükleri ve İhraççı Şirketler

– Pay sahibi olduk tamam ama bizim hak harici temel yükümlülüklerimiz de var. En temeli Sermaye Koyma Borcu. Ayrıca şirketten ayrılsanız bile sır saklama, sadakat ve ikincil borçlarınız var.

– Taahhüt edilen sermayenin TAKSİTLE ödenmesi durumunda, YÖNETİM KURULUnun yaptığı ödeme çağrısına APEL diyoruz. Oldu ki çağrıya uymadınız, o halde temerrüde düşersiniz ve ISKAT işlemi başlar. Yani ortaklıktan çıkarılırsınız.

– Sadece AŞ’ler değil, Sermayesi Paylara Bölünmüş Komandit Şirketler, Özel Kanunla Kurulan Kurumlar (TCMB, KİT vb.) ve Limited Şirketler de pay çıkarabilir.

Anonim şirketsiniz ama paylarınızı arz etmediniz. Ortak sayısı 500’ü aştığı an kanunen halka açık hale gelirsiniz. Böyle bir durumda en geç 2 YIL içerisinde borsada işlem görmek için başvurmak ZORUNDASINIZ. Oldu ki yapmadınız, o halde KURUL sizin talebinizi beklemez şirketi borsaya sokar ya da statüden atar.

Kuruluşta veya sermaye artırımında eğer aksi bir karar alınmadıysa en az pay bedelinin DÖRTTE BİRİ (1/4) ödenmek zorundadır.

Kayıtlı sermaye sistemini kabul etmek için izni KURUL verir. ANCAK tavan limit içinde sermayeyi artırma kararını YÖNETİM KURULU alır.

Komandit şirketler pay çıkarabilir ama HALKA ARZ EDEMEZ. Çıkardıkları senetler de kanunen menkul kıymet KABUL EDİLEMEZ.

7. Odak: Pay Değerlemeleri, Pay Türleri ve Ölümcül İhraç Tuzakları

– Payların değer tanımlamaları vardır. Ekranda gördüğümüz değer arz-talebe dayalı olan piyasa/borsa fiyatıdır. Bunun haricindekiler bilançodaki Defter Değeri, şirket batarsa kalacak olan Tasfiye Değeri veya şirket el değiştirirse hesaplanan İşleyen Teşebbüs Değeridir.

– Bedelsiz paylarda, şirkete dışardan yeni bir kuruş bile para girmez. Sadece içerideki yedek akçe veya değer artışları sermayeye eklenir. Yani mevcut payların değerleri yükseltilmiş olur.

– İntifa ve Kurucu Paylar, belli bir sermaye payını temsil etmez. Oy hakkı VERMEZ. Sadece kara ve tasfiye bakiyesine ortak olur.

Halka açık şirketlerde 1 lotun nominal değeri 1TL’dir. Prensipte bu değer altında pay ihraç edilemez. Fakat! 30 günlük borsa ortalaması nominalin altındaysa KURUL şartlı izin verebilir.

Oldu ki payınızı primli satmak istiyorsunuz, sistem eğer ESAS SERMAYE ise Ana Sözleşme hükmü veya GENEL KURUL kararı şarttır. Sistem eğer KAYITLI SERMAYE ise YÖNETİM KURULU kararıyla primli pay ihraç edilebilir.

Karda, oyda, rüçhanda imtiyaz yaratabilirsiniz AMA! Yatırım Ortaklıkları kurucu intifa payı, oydan yoksun pay veya yönetim kurulunda imtiyaz veren pay İHRAÇ EDEMEZLER.

Hamiline pay teslimle devredilir. Nama yazılı olan ise ciro + teslim + Pay Defterine Kayıt ile devredilir. Ve unutma! Yönetim Kurulu haklı sebeple bu kaydı reddebilir.

8. Odak: Kotasyon, İlk Halka Arz Şartları ve Kritik Yüklenim Sınırları

– Şirket paylarının borsada işlem görebilmesi için ilgili pazara kaydının yapılması KOTASYONdur. İlk kotasyon ilk kez tahtaya çıkışa denir. İlavye kotasyon ise bedelli/bedelsiz ile yeni pay basımına denir.

– Eğer payları halka ihraç edilecekse İZAHNAME hazırlanmalıdır. Eğer halka arz edilmeden satacaksak İHRAÇ BELGESİ hazırlanır. İkisi de KURUL onayından geçmek zorundadır.

– Halka arzda çok fazla talep olursa şirket başta belirlediği ekstra payları da nominal değere ilave edip satabilir. Buna EK PAY SATIŞI denir.

Şirketi ilk kez halka arz ediyorsak sermayenin tamamı ÖDENMİŞ olmalıdır. Ayrıca başvuru tarihinden önceki 2 YIL İÇİNDE bilançoda değer artış fonu bulunamaz.

Şirketin ilişkili taraflardan (patrondan, iştirakten vb.) olan ticari olmayan alacakları, tüm alacakların %20’sini ve aktif toplamının %10’unu GEÇEMEZ.

Halka arzda satılamayan paylar var diyelim, 600 milyon TL’ye kadar olan kısmın tamamı için aracı kurumun yüklenim zorunluluğu vardır, satılamayan tutar 600 milyon TL ile 1,2 milyar TL arasındaysa ilk 600 milyon TL’nin TAMAMI, kalan kısmın ise YARISI yüklenilir, 1,2 milyar TL’yi aşan tutar için ise yüklenim zorunluluğu BULUNMAZ.

Halka arza aracılık eden kurumlar, paylar borsada işlem görmeye başladığı an itibariyle 6 AY SÜREYLE halka arz fiyatının altında SATIŞ YAPAMAZLAR.

9. Odak: Fiyat İstikrarı, Patron Satış Yasakları ve Satışa Hazır Bekletilen Paylar

– Şirketimiz halka arz oldu ve halka arz fiyatının altına düştü. Aracı kurumun bu ortamda tahtayı tutmak için piyasan alım yapmasına FİYAT İSTİKRARI diyoruz.

– Şirket sermaye artırımı yaptı diyelim. Ama piyasa kötüydü ve payların bir kısmını satmadı. Bunları KAP’ta ilan ettikten sonra 1 YIL İÇERİSİNDE istediği zaman borsada satabilir.

Fiyat istikrarı için belli sınırlar vardır. En fazla 30 GÜN yapılabilir. İstikrar işlemi sırasında halka arz fiyatının ÜZERİNDE alım emri VERİLEMEZ. İstikrar için kullanılacak fon, şirketin brüt halka arz gelirinin %20’sini GEÇEMEZ.

Halka arz izahnamesi onaylandı ve siz %10 ve üzeri paya sahipsiniz ya da orandan bağımsız yönetim kurulunu elinde tutanlardan birisiniz. Payınızı 1 YIL SÜREYLE halka arz fiyatının altında SATAMAZSINIZ.

Satışa hazır bekletilen paylarımız vardı ya, bunların borsada satılabilmesi için sert bir kural var. Borsa fiyatının, halka arz fiyatının %25 FAZLASINDAN daha yüksek seviyede olması gerekir.

Kurulun uygun görüşünden sonra esas sözleşme değişikliği GENEL KURULda en geç 6 AY içinde karara bağlanmalıdır. Bu süre geçerse tadil tasarısı geçerliliğini yitirir.

 10. Odak: 9 Konunun Tüm Kritik Süreleri, İş Günleri ve Oranları

“İŞ GÜNÜ” TUZAKLARI (En Çok Can Yakanlar):

▪️ Ertesi İŞ GÜNÜ: Takas yükümlülüğü biten payların bedeli ortaklık hesabına aktarılır.

▪️ 3 İŞ GÜNÜ: Satış sonuçları KAP’a bildirilir (Her ay sonu ve satış süresi bitiminde).

▪️ 10 İŞ GÜNÜ: Satılamayan ve iptal olan paylar için madde tadili amacıyla Kurula başvurulur.

▪️ 15 İŞ GÜNÜ: Kurul onayından sonra madde tadil tasarısı tescil ve ilan edilir.

“GÜN” TUZAKLARI (Normal Gün):

▪️ 30 GÜN: Hamiline yazılı payların zorunlu teslim süresi.

▪️ 30 GÜN: Fiyat istikrarı işlemlerinin yapılabileceği maksimum süre.

▪️ 30 GÜN: Yetkili organ kararından itibaren izahname onayı için Kurula başvuru süresi.

▪️ 90 GÜN: Nama yazılı payların zorunlu teslim süresi.

“AY VE YIL” TUZAKLARI:

▪️ 6 AY: Kuruldan uygun görüş alındıktan sonra genel kurulda karara bağlama azami süresi.

▪️ 6 AY: Aracı kurumların halka arz fiyatı altından borsada satış yapma yasağı.

▪️ 1 YIL: Patronların (%10 üzeri payı olanların) arz fiyatı altından borsada satış yapma yasağı.

▪️ 1 YIL: Satışa hazır bekletilen payların satış süresi (Satılmazsa iptal olur).

▪️ 1 YIL: Pay sahibinin bilanço ve raporları inceleme (bilgi alma) hakkı süresi.

▪️ 2 YIL: Ortak sayısı 500’ü geçenin borsada işlem görmek için başvurma zorunluluğu.

▪️ 5 YIL: Temettü alma hakkı zaman aşımı süresi.

▪️ 5 YIL: Fiyat istikrarı işlem kayıtlarının saklanma zorunluluğu süresi.

KRİTİK ORANLAR VE SAYILAR:

▪️ 1/4 (Dörtte Biri): Kuruluşta nakdi sermaye taahhüdünün hemen ödenmesi gereken peşinat kısmı.

▪️ 15 OY: Bir paya imtiyazla verilebilecek maksimum oy hakkı sınırı.

▪️ 500 ORTAK: Şirketin otomatikman “Halka Açık” statüsüne geçmesine sebep olan sihirli sayı.

▪️ %10 ve %20 Sınırı: Şirketin ilişkili taraflardan ticari olmayan alacakları aktifin %10’unu, toplam alacakların %20’sini geçemez. Ayrıca fiyat istikrarı fonu brüt halka arz gelirinin %20’sini geçemez.

▪️ %25 Şartı: Satışa hazır bekletilen payların borsada satılabilmesi için, borsa fiyatının halka arz fiyatından en az %25 yüksek olması gerekir.

11. Odak: Halka Arz Edilmeksizin Satış, Bedelsiz Artırım ve Keskin Süreler

– Bedelli sermaye artırımında payları halka arz etmeden satacaksak 2 yolumuz var. Tahsisli Satış ve Nitelikli Yatırımcıya Satış. İkisi için de karardan itibaren 30 GÜN içerisinde KURULA başvuru şart.

– Paylarımız borsada işlem görmüyorsa satış fiyatının tespiti için yetkili kuruluş tarafından FİYAT TESPİT RAPORU hazırlanması ZORUNLUDUR.

– Şirket geçmiş yıldan zararda diyelim ve bedelsiz sermaye artırımı yapmak istiyor. İç kaynaklardan bu zarar kapatılmazsa YAPAMAZ.

Rüçhan kısıtlamasını esas sermaye sisteminde GENEL KURUL yapar. Kayıtlı sermaye sisteminde ise YÖNETİM KURULU yapar.

MKK, borsada işlem gören niteliğe dönüştürme işlemlerini her ayı takip eden 5 İŞ GÜNÜ İÇİNDE KURULA bildirir.

İhraç belgesi KURULCA onaylandıktan sonra, genel kurul kararı aranmaksızın YÖNETİM KURULUNCA 10 GÜN İÇİNDE tescil ve ilan ettirilmesi gereklidir.

Kar payının pay biçiminde dağıtılması için KURULA başvurulması gereken tarihler çok keskindir. ESAS SERMAYE hesap dönemini izleyen 4. AYIN SON İŞ GÜNÜNE, KAYITLI SERMAYE hesap dönemini izleyen 5. AYIN SON İŞ GÜNÜNE kadar KURULA başvurmalıdır.

Dönüştürme/Alım haklarının kullanılmasından en az 45 GÜN ÖNCE KURULA başvurulması zorunludur. Kullanım süresi 10 GÜNÜ GEÇEMEZ. Süre biterse kalan paylar iptal edilir ve 6 İŞ GÜNÜ İÇİNDE KURULA başvurulur.

12. Odak: Sermaye Azaltımı, Nominal Altı İhraç, Ek Pay ve Rüçhan (Yeni Pay Alma)

– Şirketin kasasından para çıkmadan, sadece geçmiş yıl zararlarını (Bilanço Açığını) kapatmak için pay sayısı azaltılabilir. ANCAK; Bağımsız denetçi “olumsuz görüş” bildirmişse veya “görüş vermekten kaçınmışsa” o tablolarla sermaye azaltımı YAPILAMAZ. Ayrıca azaltımda ortaklar arası eşitsizlik yaratılacaksa, aleyhine durum oluşanların TAMAMININ ONAYI şarttır.

– Azaltılacak tutar bilanço açığından fazlaysa, o fazlalık kadar eşanlı olarak sermaye artırımı yapılması zorunludur.

– Sadece borsada işlem GÖREN halka açık ortaklıklar bunu yapabilir. Yeni payların ihraç fiyatı, yönetim kurulu kararından önceki 30 GÜN İÇİNDE oluşan ağırlıklı ortalama fiyatın altında olamaz. Oluşan indirim farkı bilançoda öz kaynaklardan mahsup edilmeden (kapatılmadan) KAR DAĞITIMI YAPILAMAZ.

– Ek Pay Satışı, halka arzda talebin çok gelmesi durumunda, fiyat istikrarı veya piyasayı doyurmak için piyasaya sürülen ekstra paylardır. Fiyatı, halka arz fiyatıyla aynı olmak zorundadır.

Yeni pay alma (Rüçhan) hakkı, izahnamenin ilanından sonraki 10 GÜN İÇİNDE başlatılmak zorundadır. Kullanım süresi ise Borsada işlem GÖRMEYENLERDE 15 günden az, 120 günden fazla OLAMAZ. Borsada işlem GÖRENLERDE 15 günden az, 60 günden fazla OLAMAZ.

Ek pay satışı, asıl satışa sunulan toplam payların nominal değerinin %20’SİNİ AŞAMAZ.

Ek pay ödünç alınarak satıldıysa, ödünç kapama süresi borsada işlem görmeye başladıktan itibaren en çok 30 GÜNDÜR(Kayıtlar 5 YIL saklanır).

Ön talep toplama süresi en fazla 10 İŞ GÜNÜDÜR. Başlamadan en az 1 İŞGÜNÜ ÖNCE Kurula bildirilir, bittikten sonra 2 İŞGÜNÜ İÇİNDE sonuçlar Kurula iletilir.

Satın alma taahhüdü YOKSA, satılamayan paylar 6 İŞGÜNÜ içinde iptal ettirilir.

Satın alma taahhüdü VARSA, taahhüt edenler 3 İŞGÜNÜ içinde başvurup bedeli NAKDEN ödeyerek almak zorundadır.

Tüm işlemler bitince YÖNETİM KURULU 10 GÜN İÇİNDE ticaret siciline tescil ettirir. (Dikkat: Burada iş günü değil, normal gün.)

Eş anlı sermaye azaltımı/artırımında yeni pay alan yönetim kontrolüne sahip ortaklar, bu payları 1 YIL SÜREYLE borsada satamazlar.

Genel Kurul kararı ve Yönetim Kurulu raporu, Genel Kurul tarihini takiben 15 GÜN İÇİNDE tescil ve ilan edilir.

13. Odak: Fiyat Tespit Raporları, Aracılık Kısıtları, Teslim Süreleri ve Kurul Ücretleri

– Halka arz edilecek payların satış fiyatı, nominal değerden veya borsadaki fiyattan farklıysa bu fiyatın nasıl bulunduğunu anlatan rapor FİYAT TESPİT RAPORUDUR. Raporu ihraççıyla ilişkisi olmayan bir yetkili kuruluş hazırlar. SPK, bu fiyatın mantıklı olup olmadığını başka bir kuruma ANALİZ ETTİREBİLİR.

– Bir yetkili kuruluş kendi portföyündeki payların halka arzına aracılık EDEMEZ. Ancak kendi paylarının halka arzında aracılık faaliyetinde bulunabilir.

– Eğer sadece sermaye artırımı (bedelli) yapılıyorsa giderler ORTAKLIĞA aittir. Sadece mevcut paylar satılıyorsa giderler HALKA ARZ EDENLERE aittir. İkisi birden yapılıyorsa masraflar Kurul ücreti oranında BÖLÜŞTÜRÜLÜR.

Fiyat tespit raporu, halka arzın başlayacağı tarihten en az 3 GÜN ÖNCE KAP’ta ilan edilir.

İlk halka arzdan sonra, konsorsiyum lideri 1 YIL İÇİNDE EN AZ 2 DEĞERLENDİRME RAPORUhazırlamak zorundadır.

Bu 2 raporun ilki en geç 6 AY SONRA yapılır. İki rapor arasındaki süre en az 4 AY olmak zorundadır! (2’den fazla rapor yazılacaksa aralarındaki süre en az 3 AY olur).

Finansal hedefler (varsayımlar) tuttu mu diye, 2 YIL BOYUNCA her bilançodan sonraki 10 İŞGÜNÜ İÇİNDE rapor hazırlanır.

Standart Kurul Ücreti, ihraç değerinin binde ikisidir (%02). Onay öncesi peşin yatar.

İLK Halka Arz İstisnası: Fiyat ile nominal değer arasındaki fark için bu oran binde birdir (%01). Ancak şirketin “satışı yapılmayacak” payları için binde iki (%02) alınmaya devam edilir.

Halka arz sayılan ama borsada İŞLEM GÖRMEYEN ortaklıkların paylarında bu oran BİNDE SIFIRDIR! (Yani bedava).

Bedelli satış anında veya bedelsiz artırımda ihraç belgesinin verilmesinden itibaren 15 GÜN İÇİNDE PAY SENETLERİ teslim edilir.

Esas sermayeli şirketlerde ise pay senetlerinin tescilinden itibaren, Hamiline yazılı olanlar 30 GÜN, Nama yazılı olanlar 90 GÜN içinde teslim edilir.

14. Odak: KİS (Katılma İntifa Senedi), Fon Kullanım Raporu ve 500 Ortak Kuralı

– Nakit karşılığı satılmak üzere ihraç edilen, net kardan, tasfiye bakiyesinden veya yeni çıkarılacak paylardan alma hakkı tanıyan menkul kıymete KİS denir.

– İhraç edebilmek için esas sözleşmede hüküm bulunması ve GENEL KURUL kararı alınması zorunludur.

– KİS sahiplerine verilecek kar payları NAKDEN dağıtılır.

– KİS sahipleri “ÖZEL KURUL” oluşturur. Şirket GENEL KURULU kararı alır fakat karar toplantıdan itibaren 1 AY İÇİNDE bu ÖZEL KURUL tarafından onanmazsa HÜKÜMSÜZDÜR.

– İhraç eden şirketin ilişkili tarafları bu KİSleri alamazlar. İKTİSAP EDEMEZLER.

– Ortaklık tarafından geri satın alınan KİSler YENİDEN SATILAMAZ.

– İhraç edilen KİSler tamamen satılmadıkça veya iptal edilmedikçe YENİ KİS İHRAÇ EDİLEMEZ.

– Bedelli sermaye ile para toplayan şirketin parayı nereye harcadığını açıkladığı rapora FON KULLANIM RAPORU denir.

– Şirketin denetim komitesi, finansal tabloların ilanını takip eden 10 İŞ GÜNÜ İÇİNDE bu fonun amacına uygun kullanılıp kullanılmadığına dair raporu hazırlar ve KAP’a bildirir.

Şirketler kafasına göre sınırsız KİS çıkaramaz. İhraç edilecek KİS’lerin toplam ihraç tutarı, ödenmiş/çıkarılmış sermayenin %50’SİNİ GEÇEMEZ!

Genel kurul kararı ile Kurula başvuru tarihi arasındaki süre 6 AYI GEÇEMEZ.

KİS sahiplerine ödenecek kâr payı, hesap döneminin bitimini izleyen BEŞİNCİ AYIN SONUNA KADAR ödenmek zorundadır.

Satış süresi bitince kalan KİS’ler, taahhüt edenlere 3 İŞGÜNÜ İÇİNDE satılır.

KİS ihraçlarında da SPK faturayı keser, İhraç değerinin binde ikisi (%02).

Ortak sayısı 500’ü aştığı an şirket, bu durumu öğrendikleri tarihten itibaren 30 GÜN İÇİNDE beyanname vererek Kurula bildirmek zorundadır.

Kuruldan uygun görüş alındıktan sonra en geç 6 AY İÇİNDE genel kurulda karara bağlanmalıdır.

15. Odak: Borçlanma Araçları (Tahvil/Bono), İhraç Limitleri ve Karar Süreleri

– Vadesi 30 günden az, 364 GÜNDEN FAZLA OLMAYAN borçlanma aracına BONO, vadesi 364 GÜN VEYA DAHA FAZLA olana ise TAHVİL denir.

– Değiştirilebilir Tahvil, yatırımcıya, tahvilini borsada işlem gören BAŞKA bir ortaklığın paylarıyla değiştirme hakkı verir.

– İhraççı şirketin, tahvili KENDİ paylarına dönüştürme hakkı verdiği tahvile de PAYA DÖNÜŞTÜRÜLEBİLİR TAHVİL denir.

– Halka AÇIK ortaklıkların ihraç limiti, özkaynak tutarının 5 KATINI geçemez. Halk açık OLMAYANLARDA bu kural 3 KATIDIR.

– Eğer şirket “yatırım yapılabilir” seviyesinin en yüksek ilk üç kademesinden not almış bir BANKA ise, bu limitler %100 ORANINDA ARTIRILIR.

– İhraçta “Hazine Garantisi” varsa, HİÇBİR LİMİT UYGULANMAZ.

Hisse senetlerinde ek pay satışı %20’yi aşamaz demiştik. Borçlanma araçlarında ise ek satış, toplam tutarın %50’SİNİ AŞMAMAK kaydıyla yapılabilir. Şıklar seni direkt %20’ye çekecektir, sakın düşme.

Borçlanma araçlarında tahsisli satış yapılacaksa, birim nominal değer ASGARİ 100.000 TL olmak ZORUNDADIR.

Genel Kurul, borçlanma aracı ihraç etme yetkisini Yönetim Kuruluna bırakabilir. Ama sonsuza kadar değil! En çok 15 AY için bırakabilir. Yetki/Karar alındıktan sonra da en geç 1 YIL İÇİNDE Kurula başvurulması zorunludur.

Şirketin hem konsolide hem de konsolide olmayan bilançosu varsa, ihraç limiti hesaplanırken KESİNLİKLE KONSOLİDE finansal tablolar esas alınır.

Eğer ihraç tavanı döviz cinsinden belirlenecekse, başvuru tarihindeki TCMB “Döviz Satış Kuru” esas alınır.

Derecelendirme notu varsa, bu not vade boyunca yılda EN AZ 1 SEFER gözden geçirilip güncellenmek zorundadır.

16. Odak: PDT, DET, Dönüştürme Süreleri ve SPK Kurul Ücretleri

– PDT ve DETlerde vade tarihi 365 günden az olamaz. Dönüştürülme ve değiştirilme işlemi ise vade başlangıç tarihinden erken erken 365 GÜN içerisinde yapılır.

– Tahvil hisseye dönüşürken işlem her zaman tahvilin nominal değeri üzerinden gerçekleştirilir. O güne kadar birikmiş faizler yatırımcıya nakden ödenir, hisseye sayılmaz. Tüm giderler ortaklığa/ihraççıya aittir.

– Tahvil sadece sabit faiz getirmez. Şirketin esas sözleşmesinde hüküm var ise tahvillere kardan pay verilebilir. Sadece kar payı, faize ek kar payı veya faiz öngörülmeksizin kar payı verilebilir.

PDT itfası sırasında kimin talep ettiğine göre KAP bildirim süreleri değişmektedir. Şirket talep ediyorsa, talep toplama başlangıcından en az 5 GÜN ÖNCE, yatırımcı talep ediyorsa 15 GÜN ÖNCE KAPta açıklama yapılır. Her iki durumda da dönüştürmeye ilişkin talep toplama süresi 10 İŞ GÜNÜNÜ GEÇEMEZ!

DET (Değiştirilebilir Tahvil) hisseye dönüştürülecekse, kimin talep ettiğine göre süre değişir. İhraççı talep ediyorsa talep toplamadan EN AZ 15 GÜN ÖNCE KAP’a bildirir, yatırımcı talep ediyorsa EN AZ 1AY ÖNCE ihraççıya bildirir.

PDT’lerin paylara taksitler halinde dönüştürülmesi durumunda, son taksitin PDT’nin vade tarihine denk gelecek şekilde belirlenmesi zorunludur!

SPK borcun vadesine göre değişen oranlarda harç keser. 179 güne kadar olanlar için ONBİNDE BEŞ, 180-364 ise ONBİNDE YEDİ, 365-730 ise BİNDE BİR, 730 üzeri ise ONBİNDE ONBEŞ oranında harç kesilir.

17. Odak: BASK (Borçlanma Aracı Sahipleri Kurulu) ve Finansman Bonoları

– Finansman bonoları iskonto edilerek satılır ama KUPON ÖDEMELİ olarak ihracı da MÜMKÜNDÜR! Kıymetli maden bonolarının tahsilatı ise TL, döviz veya kıymetli maden cinsinden yapılabilir.

– BASK, Ortaklığın ihraç ettiği borçlanma araçlarını alan yatırımcıların, haklarını korumak için toplandığı yasal kuruldur. Kendi içinde ikiye ayrılır: Sadece o tertibi alanların katıldığı Tertip BASK ve tüm borç verenlerin katıldığı Genel BASK.

– İhraççının veya ilişkili taraflarının elinde bulunan borçlanma araçları, BASK toplantılarında OY HAKKI SAĞLAMAZ ve toplantı nisabında DİKKATE ALINMAZ! Yani kendi kendilerine karar alıp yatırımcıyı ezemezler.

Tertip BASK ve Genel BASK toplantılarında kararlar, toplantıya katılma hakkı veren nominal bedelin EN AZ ÜÇTE İKİ ÇOĞUNLUĞUNUN olumlu oyu ile alınır. ANCAK! BASK’a “Temsilci” seçilecekse üçte iki aranmaz, Salt Çoğunluk yeterlidir.

Alınan bir kararın yürürlüğe girme veya itiraz silsilesi tamamen iş günlerine bağlıdır. Tertip BASK kararı, en geç 3 İŞ GÜNÜ içinde şirketin Yönetim Kurulu tarafından onaylanmadıkça geçerli olmaz.

Bu onaylanan karar diğer yatırımcıların hakkını yiyorsa, diğer borçlanma araçlarının en az %20’sine sahip olanlar, onaydan itibaren en geç 5 İŞ GÜNÜ içinde Genel BASK’ın toplanmasını talep edebilir.

Genel BASK, onay tarihinden itibaren 15 İŞ GÜNÜ içinde toplanmak zorundadır. Toplanamazsa Tertip BASK kararı kesinleşir. Buraya kadar olan kısmı BASKta 3-5-15 zinciri olarak ezberle.

18. Odak: Yeşil/Mavi/Sürdürülebilir Araçlar, Raporlama Sıklığı ve Dış Değerlendirme

– Mavi Borçlanma Araçları: Deniz ve okyanus gibi su yaşam alanlarında olumlu çevresel, ekonomik ve iklimsel fayda sağlayan projelere kaynak bulmak amacıyla ihraç edilen araçlardır.

– Sürdürülebilir Borçlanma Araçları: Çevresel ve toplumsal olumlu etkileri BİRLİKTE içeren projelerin finansmanı için kullanılır. (BİRLİKTE KISMINA DİKKAT).

– Yeşil Borçlanma Araçları: Sadece “elverişli yeşil proje” tanımına uygun projelerin kısmen veya tamamen finansmanı için kullanılan araçlardır.

– İkinci Taraf Görüşü: Çevre konularında uzmanlaşmış bağımsız bir kuruluşun, ihraççının çerçeve belgesinin ve hedeflerinin standartlara uyumlu olup olmadığını incelemesidir.

– Doğrulama: İhraççının kilit performans göstergelerine ulaşıp ulaşmadığına dair alınan bağımsız bir doğrulama hizmetidir.

– Sertifikasyon: İhracın, kabul görmüş bir yeşil standarda veya etikete uygun olduğunun sertifikalandırılmasıdır.

İhraççı, fonun kullanımına dair güncel bilgileri ihraç tarihinden itibaren YILDA BİR DEFA KAP’ta ve kendi internet sitesinde açıklamak zorundadır.

Ayrıca, her durumda ihraçtan elde edilen FONUN TAMAMI KULLANILDIKTAN SONRA da bir rapor açıklanması şarttır.

Fon kullanımı raporlaması ve etki raporlaması, fon tutarının TAMAMI kullanılana kadar yapılmaya devam eder.

Yeniden finanse edilen projelerde, harcamaların yapıldığı tarih ile değerlendirme tarihi arasındaki “tahmini geriye dönük inceleme” süresinin 36 AYI GEÇMEMESİ TAVSİYE EDİLİR.(SADECE TAVSİYE)

Yeşil borçlanma araçlarının yurt dışında yapılacak ihraçlarında da Kuruldan AYRI BİR İHRAÇ TAVANI ALINMASI GEREKMEKTEDİR.

Yeşil borçlanma aracı tedavülde olduğu sürece “net fon bakiyesi”, ilgili dönemde yeşil projelere TAHSİS EDİLMEK SURETİYLE yönetilir.

19. Odak: Yatırım Fonları, Malvarlığının Korunması, İçtüzük/İzahname ve Değerleme

– Fon, halktan toplanan paralarla profesyonellerce yönetilen bir malvarlığıdır. Yatırım fonlarının tüzel kişiliği YOKTUR. Ancak malvarlığı, fonu kuran şirketten tamamen AYRIDIR.

– Fonlar “inançlı mülkiyet” esasına dayanır. Yani siz parayı fona emanet edersiniz, onlar sizin adınıza ama kendi hesaplarında bu parayı işletir.

– Kurucunun (örneğin bankanın) borçları yüzünden fonun malvarlığı REHİN EDİLEMEZ, TEMİNAT GÖSTERİLEMEZ ve üçüncü kişiler tarafından HACZEDİLEMEZ!

– İçtüzük: Fonun yönetilmesi ve saklanmasını konu alan İLTİHAKİ bir sözleşmedir (Yani şartları önceden bellidir, yatırımcı sadece katılır/iltihak eder).

– İzahname: Fonun ana SATIŞ DOKÜMANIDIR.

– Sirküler: Halka arz öncesi yatırımcıyı bilgilendiren duyurudur.

Fiyat nasıl hesaplanır? Önce piyasadaki varlıkların fiyatı alınarak Fon Portföy Değeri bulunur. Bu değere fonun alacakları eklenip, borçları düşülerek Fon Toplam Değeri bulunur. Son olarak Fon Toplam Değeri, tedavüldeki pay sayısına bölünerek Birim Katılma Payı Fiyatı bulunur. (Bu hesap her İŞ GÜNÜ itibarıyla yapılır).

Sirkülerler, halka arz öncesinde Türkiye çapında yayın yapan EN AZ 2 (İKİ) GAZETENİN Türkiye baskısında ilan edilmek zorundadır.

– Fonların geçmiş performansını gösteren “Aylık Raporlar”, her ayı takip eden 15 GÜN İÇİNDE hazırlanmak zorundadır.

20. Odak: Yatırım Fonları, Şemsiye Fon Türleri, Malvarlığı Zırhı ve Unvan Yasakları

– Yatırım fonları, portföy yönetim şirketleri tarafından içtüzük ile kurulan ve TÜZEL KİŞİLİĞİ BULUNMAYAN mal varlıklarıdır.

– Şemsiye fon, alt fonları kapsayan ana yapıdır. Sadece portföy işletmek amacıyla kurulur, BUNUN DIŞINDA HERHANGİ BİR İŞLE UĞRAŞAMAZ. Altındaki her bir fonun varlığı ve yükümlülüğü birbirinden ayrıdır.

– Fonun malvarlığı, kurucunun ve saklayıcının malvarlığından AYRIDIR. Bu nedenle fon malvarlığı kamu alacakları tahsili dahil HACZEDİLEMEZ, iflas masasına dahil edilemez ve üzerine ihtiyati tedbir konulamaz! (İstisna: Sadece kredi ve türev işlemleri için teminat gösterilebilir/rehnedilebilir).

– Fonu yönetecek portföy yöneticilerinin EN AZ 5 YILLIK tecrübeye sahip olması zorunludur.

– Kurucu şirket, dışarıdan portföy yöneticiliği hizmeti alsa bile bu durum kurucunun sorumluluğunu ORTADAN KALDIRMAZ.

Bir fonun unvanında bir varlığın adı (Pay, Borçlanma Aracı, Yabancı, Döviz vb.) geçiyorsa, fon toplam değerinin EN AZ %80’İ DEVAMLI OLARAK o varlığa yatırılmak zorundadır.

Diğer fonlarda kural %80 iken, Para Piyasası fonunda kural süreye dayalıdır. Portföyün TAMAMI, vadesine en fazla 184 GÜN kalmış likiditesi yüksek araçlardan oluşmalıdır. Portföyün günlük ağırlıklı ortalama vadesi ise en fazla 45 GÜN olmak zorundadır.

Serbest Şemsiye Fon adı herkesin alabileceği izlenimi yaratır, TERS KÖŞEDİR. Katılma payları SADECE NİTELİKLİ YATIRIMCILARA satılabilir.

Fon unvanında yatırımcıyı yanıltacak subjektif ifadelere yer verilemez. Sınavda şu kelimeleri görürsen kesinlikle YASAKTIR diye işaretle: “Gelecek”, “Performans”, “Getiri”, “Küresel”, “Büyüme”, “Odak”, “Global”.

Fon belirli bir kesime (yatırımcılara) tahsis edilmişse, unvanın en sonunda “Özel” ibaresi yer alır.

%80 yabancı “para cinsi” (dolar, euro vb.) varlık varsa unvanda “Döviz” yer alır.

%80 “yabancı ihraççıların” varlığı varsa unvanda “Döviz” yerine “Yabancı” ibaresi yer alır.

21. Odak: Şemsiye Fon Kuruluşu, İzahname Onay Süreleri, Fon Fiyatlaması ve Alım-Satım

– Yatırım fonlarının “şemsiye fon” şeklinde kurulması ZORUNLUDUR. Kafana göre tekil fon kuramazsın, önce o çatı içtüzüğü onaylatmak zorundasın.

– İzahname ve Yatırımcı Bilgi Formu onaylandıktan sonra KAP’ta ve kurumun internet sitesinde yayımlanır. ANCAK! ticaret siciline tescil ve TTSG’de İLAN EDİLMEZ!

– Yatırımcı Bilgi Formunun amacı, izahnamenin uzun ve boğucu dilinden uzak, yatırımcının makul ölçüde anlayabileceği kısalıkta risk ve strateji özetidir. Yanıltıcı bilgi olursa kurucu sorumludur.

– Fon katılma paylarının NOMİNAL DEĞERİ YOKTUR. Toplam değer, pay sayısına bölünerek “birim pay değeri” bulunur ve bu GÜNLÜK olarak hesaplanıp ilan edilir.

– Para Piyasası Fonları ile Kısa Vadeli Borçlanma Araçları Fonlarında günde İKİ FİYAT açıklanabilir!

– Alımlar tam olarak NAKDEN ödenir. Şirket parayı tam almadan fona “avans tahsis” edemez.

– Normalde alım satım TL’dir. Ancak fon değerinin en az %80’i yabancı para/sermaye piyasası araçlarındaysa, alım-satım Kurul onayıyla altınla veya dövizle (TCMB kurları üzerinden) yapılabilir.

SPK, kuruluş başvurularını eksiksiz sunulmasından itibaren 2 AY İÇİNDE karara bağlar. Onaylanan içtüzük, tebellüğ tarihini izleyen 6 İŞ GÜNÜ içinde tescil ve ilan ettirilir.

Şemsiye fonu kurdun ama içini boş bırakamazsın. İçtüzüğün tescilinden itibaren en geç 3 AY İÇİNDE ilk fonun ihracı için başvurmak ZORUNDASIN.

Eğer bu 3 ay içinde başvurmazsan, içtüzüğün ticaret sicilinden silinir ve bu durum 6 İŞ GÜNÜ içinde Kurula gönderilir. (Mazeretin varsa SPK bu 3 aylık süreyi bir defaya mahsus 3 AY DAHA uzatabilir).

Kurul kendine sunulan izahnameyi 20 İŞ GÜNÜ İÇİNDE inceler.

Başvuruda eksik belge varsa, başvuru sahibine 10 İŞ GÜNÜ İÇİNDE eksikleri bildirir.

Onay çıktıktan sonra izahname ve bilgi formu 10 İŞ GÜNÜ İÇİNDE KAP’ta yayınlanır.

Yabancı Varlık Sınırı: Unvanında “Yabancı” ibaresi yer almayan fonlarda, fon toplam değerinin en fazla %20’si oranında yabancı para ve sermaye piyasası araçları fon portföyüne dahil edilebilir.

Altın Kullanımı İstisnası: Fon, toplam değerinin en az %80’i oranında ALTINA (kıymetli madene) yatırım yapmışsa, bu fonun katılma paylarının alım-satımında Kurul onayıyla nakit yerine direkt “altın” da kullanılabilir.

22. Odak: Kredili İşlemler, Açığa Satış, Sürdürme Oranları ve Teminat Kabul Yüzdeleri

– Kredili Menkul Kıymet İşlemi, yatırımcının parasının yetmediği yerde aracı kurumdan borç (kredi) alarak hisse senedi almasıdır.

– Borsa dışında (tezgahüstü) işlem gören araçlar, varantlar ve Kurulca yasaklananlar kredili ALINAMAZ! Sadece BİST’te işlem gören paylar ve BYF’ler alınabilir.

– İşleme başlarken müşterinin hesabındaki özkaynak (kendi parası), alınan toplam kıymetin EN AZ %50’Sİ olmak zorundadır.

– Açığa Satış, müşterinin elinde olmayan sermaye piyasası aracını satmasıdır. Piyasayı düşürerek para kazanma sanatıdır.

– Müşteri emri verirken bunun bir “Açığa Satış” olduğunu açıkça belirtmek ZORUNDADIR.

– Açığa satışta, sattığın mal sende olmadığı için onu mecburen “ödünç” almak zorundasın ve takas gününe kadar (genelde T+2) o malı Takasbank’a teslim etmekle yükümlüsün.

– Tıpkı kredili alımda olduğu gibi, açığa satışta da başlangıç özkaynak oranı EN AZ %50 olmak zorundadır.

Margin Call / Teminat Tamamlama: İşleme %50 özkaynak ile başladın ama tahta tersine gitti, zarar ediyorsun diyelim;

• Sürdürme Oranı: Özkaynak oranın %35’İN ALTINA DÜŞEMEZ!
• Bildirim (Ertesi İş Günü): Oran %35’in altına düştüğü an aracı kurum sana teminat tamamlama çağrısı (Margin Call) yapar. Bu çağrıyı en geç ERTESİ İŞ GÜNÜ yapmak zorundadır.
• Çağrıyı aldın. Oranı tekrar %50’ye (başlangıca) çekmek için nakit/mal yatırman gereken süre bildirimden itibaren 2 İŞ GÜNÜDÜR.
• Eğer 2 iş günü içinde parayı tamamlamazsan, aracı kurum sana hiç sormadan 3. İŞ GÜNÜ hesabındaki malları satıp (veya açığa satışı kapatıp) kredisini tahsil eder.

Hesabına teminat yatıracaksın ama SPK varlıkların değerini riskine göre “tırpanlar”:

• Nakit (TL): %100’ü teminat sayılır. (Kesinti yok).
• DİBS (Devlet Tahvili vb.): %95’i sayılır.
• BİST Payları (Hisseler) ve BYF:%90’ı sayılır. (Örn: 100 TL’lik hisse teminat verirsen SPK onu 90 TL sayar).
• Döviz, Altın ve Gümüş: %90’ı sayılır.
• Yatırım Fonu Payları: %90’ı sayılır.
• Özel Sektör Borçlanma Araçları (ÖSBA):Sadece %80’i sayılır!

Aracı kurum kendi “özsermayesinin” en fazla 4 KATINA KADAR toplam kredi verebilir.

Tek bir müşteriye ise kendi özsermayesinin en fazla %10’U KADAR kredi kullandırabilir.

Fon, kesinlikle açığa satış ve kredili işlem YAPAMAZ! Yönetici dışı sebeplerle (fiyat hareketi vb.) sınırlar ihlal edilirse en geç 30 gün içinde uyum sağlanması zorunludur.

Para Piyasası Fonlarına Özel Limitler:

• Mevduat/katılma hesaplarında azami %50 değerlendirilebilir. (Tek bankada azami %6).
• Para Piyasası Katılım Fonlarında katılma hesaplarında azami %50. (Tek bankada azami %20).
• Para piyasası fonlarının portföyünün asgari %10’u DİBS (Devlet İç Borçlanma Senetleri) olmalıdır.

Tek İhraççı Kuralı: Tek bir ihraççının araçlarına en fazla %10 yatırım yapılabilir. (İpotek ve varlık teminatlılarda bu oran %25’tir).

%40 Kuralı: Fon değerinin %5’inden fazla yatırım yapılan ihraççıların toplamı, fonun %40’ını aşamaz.

Grup Sınırı: Aynı grubun araçlarına en fazla %20 yatırılabilir.

İhraç Edilen Miktar Sınırı: Bir ihraççının tedavüldeki borçlanma araçlarının %10’undan fazlası dâhil edilemez.

Bir fon tek başına bir şirketin (ihraççının) sermayesinin en fazla %10’una sahip olabilirken, aynı yöneticinin yönettiği tüm fonların o şirketteki toplam payı %20’yi aşamaz.

Kamu Araçları: TCMB ve Hazine’nin araçlarında genel sınır yoktur ancak tek bir varlığa yatırım, fonun %35’ini aşamaz.

Varant/Sertifika: Toplamı fonun %10’unu, tek ihraççı için %5’ini aşamaz.

Mevduat Sınırı: Fon portföyünün mevduat/katılma hesaplarına ayrılan kısmı en fazla %10, tek bankada en fazla %3 olabilir (Vadesi 12 ayı aşmamak şartıyla). Katılım fonlarında bu oranlar sırasıyla %25 ve %10 olarak uygulanır.

Kredi, Repo ve Ödünç Sınırları:

• Kredi Limiti: Fon değerinin en fazla %10’u kadar kredi alınabilir.
• Takasbank İşlemleri: Takasbank ve yurtiçi para piyasası işlemleri en fazla %20 olabilir.
• Ters Repo: Borsa dışında ters repo sözleşmelerine en fazla %10 yatırım yapılabilir. Sözleşmeler 5 yıl saklanır.
• Açık Pozisyon: Türev araçlar nedeniyle açık pozisyon tutarı, fon toplam değerini aşamaz.
• Ödünç İşlemleri: Sermaye piyasası araçlarının piyasa değerinin en fazla %50’si tutarında ödünç verilebilir. Karşılığında en az %100 teminat alınır.

Diğer Kritik Sınırlar:

Derecelendirme: Fon portföyüne alınacak varlıkların derecelendirme notunun ilk üç kademesinde olması zorunludur.

Korelasyon: Endeks fonlarında korelasyon katsayısı en az %90 olmalıdır. Sapma varsa 6 iş günü içinde Kurula bildirilir.

Vade İfadeleri (Unvan İçin): 25-90 gün: “Kısa Vadeli”, 91-730 gün: “Orta Vadeli”, 730 günden fazla: “Uzun Vadeli”.

23. Odak: Serbest Fonlar, Fon Sepeti, Garantili Fonlar, Sona Erme ve Değerleme

– Serbest Fonlar, portföy ve işlem sınırlamalarına tabi olmaksızın, sadece KAP’ta ilan edilen kendi stratejileri dahilinde yatırım yapabilirler.

– Serbest Fonlar, sadece “nitelikli yatırımcılara” satılır. Satışı yapan personelin yeterli bilgi/deneyime sahip olması ve müşterinin nitelikli vasfını teyit etmesi zorunludur.

– Serbest Fonların yöneticilerinin TÜMÜNÜN Düzey 3 ve Türev Araçlar lisansına sahip olması şarttır.

– Garantili ve koruma amaçlı şemsiye fona bağlı fonların vadelerinin asgari 6 AY olarak belirlenmesi ZORUNLUDUR.

– Opsiyon sözleşmeleri satın alınması hariç olmak üzere türev araçlar Garantili ve koruma amaçlı fonların portföyüne ancak “riskten korunma” amaçlı olarak alınabilir.

– Garantörün, Kurulca belirlenen gerekli derecelendirme notuna sahip olması ZORUNLUDUR.

– Sürenin dolması, kurucunun altı ay sonrası için fesih ihbarı, kurucunun faaliyet şartlarını kaybetmesi, iflası veya fonun kendi yükümlülüklerini karşılayamaması durumlarında fon sona erer.

– Fesih ihbarından sonra yeni katılma payı ihraç edilemez. Tasfiye anından itibaren hiçbir katılma payı satılamaz ve geri alınamaz.

Fon Sepeti Fonu Sınırları:

• Yasak: Diğer “fon sepeti fonlarına” yatırım YAPILAMAZ!
• %20 Sınırı: Tek bir fona ait katılma paylarının değeri, fon sepeti fonunun toplam değerinin %20’sini AŞAMAZ.
• %25 Sınırı: Fon sepeti fonu portföyüne alınan bir fonun katılma payı sayısı, yatırım yapılan fonun toplam katılma payı sayısının %25’ini AŞAMAZ.
• %10 Sınırı: Fon sepeti fonunda yer alan serbest fonlara ait katılma paylarının değeri, fon toplam değerinin %10’unu GEÇEMEZ.

Fiyat Hesaplama ve Bildirim Süreleri:

• Serbest Fonlar: Pay fiyatlarının EN AZ AYDA BİR KERE hesaplanıp yatırımcıya bildirilmesi ZORUNLUDUR.
• Garantili Fonlar: Pay fiyatlarının EN AZ AYDA 2 KERE hesaplanması ve ilan edilmesi ZORUNLUDUR.

Değişiklik ve İlan İş Günleri:

• KAP Değişikliği: Fon yatırım stratejisi, riskleri, yönetim ücreti gibi önemli değişiklikler, yürürlüğe giriş tarihinden en az 30 GÜN ÖNCE fonun KAP sayfasında ilan edilir.
• İlan Süresi: Kurulca onaylı değişiklik duyuru metni, Kurulun izin yazısını takip eden 6 İŞ GÜNÜ içinde Kurul ve kurucunun resmi internet sitesi ile KAP’ta ilan edilir.
• Bilgi Verme: Kurucu, ortaklık yapısı vb. bilgileri her yılın Ocak ayında ve değişiklik meydana geldiği tarihten itibaren 6 İŞ GÜNÜ içinde portföy saklayıcısına YAZILI olarak bildirir.
• Sözleşme Bildirimi: Borsa dışı türev araç sözleşmelerine ilişkin imzaların portföye alınmasını müteakip en geç 1 AY içinde tamamlanması ve imza tarihinden itibaren 5 YIL SÜREYLE saklanması zorunludur.
• Derecelendirme Değişikliği: Derecelendirme notunda değişiklik olması halinde 2 İŞ GÜNÜ içinde KAP’ta ilan edilir.

Performans Raporu ve Derecelendirme Notu:

• Rapor Dönemleri: Performans sunuş raporları Ocak-Haziran ve Ocak-Aralık olarak uygulanır.
• Denetim Süresi: İlgili dönemin bitişini takip eden BİR AY İÇERİSİNDE bağımsız denetimden geçirilmesi gereklidir.
• Derecelendirme Şartı: Yurt dışında yerleşik kuruluşlar için “issuer rating”, not görünümünün EN AZ DURAĞAN olması şartı aranır.
• Tasfiye Süresi: Tasfiye işlemlerine ilişkin 6 AYLIK süre sonunda hala fona iade edilmemiş paylar, satılarak nakde çevrilir ve ters repoda veya Kurulca uygun görülen araçlarda nemalandırılır.

24- Future vs. Forward Farkı, Opsiyon Primi, Swap Türleri ve Kazançta/Zararda Formülleri

– Türev sözleşmeler, pay veya tahvilin aksine “ihraççısı olmayan” sermaye piyasası araçlarındandır. Değerleri doğrudan varlığın kendisine değil, dayanak varlığa bağlıdır.

– Üç temel amaç vardır: Fiyat riskinden korunmak, fiyat hareketlerinden risk alarak kazanç sağlamak ve piyasalar arası fiyat farkından “risksiz kâr” elde etmek.

– Future işlemler organize piyasalarda yapılır, alıcı-satıcı birbirini tanımaz, miktar/kalite borsa tarafından standartlaştırılır, sadece fiyat pazarlıkla belirlenir.

– Forward Sözleşmesinde borsa şeklinde organize olmuş bir piyasa aranmaz, serbestlik hakimdir ve taraflar istedikleri mekanda işlemi gerçekleştirebilir. Forward sözleşmelerinin ikinci el piyasaları bulunmamaktadır.

– Faiz Swap’ı: Sabit getirili menkulle değişken getirili menkulün faizlerinin değiş tokuşudur. Anapara el değiştirmez, sadece faizler üzerinden hesaplaşılır.

– Para Swap’ı: Farklı paralara ihtiyacı olan taraflar anapara transferini gerçekleştirir (Faiz swapından en büyük farkıdır). Para swap’ında “kur riski yoktur”, sadece faiz riski ve karşı taraf “counterparty” riski vardır.

– Hisse Senedi Swap’ı: Hisse senedi getirisinin sabit/değişken faizle değiştirilmesidir. Fon yöneticisi hisseyi satmadan “long” pozisyon alarak fiyat artışından feragat eder ama elindeki hisseyi koruyarak sabit faiz alır.

– Emtia Swap’ı: Belirli spesifikasyonlara sahip bir malın fiyatını, bir tarafın o malı karşı tarafa sabit fiyattan alıp ya da satarak gerçekleştirdiği sözleşmedir. Bu piyasaları genellikle üreticiler, satıcılar ve tüketiciler silsilesi kullanır ve bankalar bu işlemlerde aracılık yapar.

Forward için şu kurallar KESİNDİR:

• Takas odası güvencesi YOKTUR.
• Teminat veya marjin sistemi MEVCUT DEĞİLDİR.
• Sözleşme değerini güncelleme veya günlük hesaplama OLMAZ.
• Tüm kâr veya zarar vade ortasında değil, VADE SONUNDA ortaya çıkar.
• Faiz forward sözleşmelerinde anapara varsayımsal olup el değiştirmez, sadece faiz hesaplanmasında kullanılır.

Opsiyon sözleşmesi alıcıya bir hak, satıcıya ise yükümlülük verir. Tipine göre kullanım zamanı değişir:

• Avrupa Tipi Opsiyonlar: Hakkın SADECE VADE SONUNDA kullanılmasını sağlayan opsiyonlardır.
• Amerikan Tipi Opsiyonlar: Vade sonu da dahil olmak üzere, alıcısına hakkını İSTEDİĞİ ZAMAN kullanma imkanı sağlar.

Opsiyonun piyasa spot fiyatı ile kullanım fiyatı arasındaki eşitsizlikler kâr/zararı belirler:

Kazançta:

• Alım Opsiyonu: Kullanım Fiyatı + Prim < Spot Fiyat
• Satım Opsiyonu: Kullanım Fiyatı > Spot Fiyatı + Prim

Zararda:

• Alım Opsiyonu: Kullanım Fiyatı + Prim > Spot Fiyatı
• Satım Opsiyonu: Kullanım Fiyatı < Spot Fiyatı + Prim

Başabaş:

• Alım Opsiyonu: Kullanım Fiyatı + Prim = Spot Fiyatı
• Satım Opsiyonu: Kullanım Fiyatı = Spot Fiyatı + Prim

25. Odak: Türev Sözleşmelerin Özellikleri, Piyasaların Yararları ve Karşılaştırma Tablosu

– Türev araçlar bir varlık DEĞİLDİR, ikili bir sözleşmedir. Gelecekte yapılabilecek bir yükümlülüğü bugünden kabul etmektir.

– Türev piyasalar “İkili Anlaşmalar”dır. Fiyatın hareketine bağlı olarak bir tarafın kazancı, diğer tarafın kaybı olur. Piyasadaki toplam kazanç ve toplam kayıp birbirine eşittir.

– Türev araçlar, fiyat dalgalanmalarından olumsuz etkilenecek gruplar için “risk yönetimi” sağlar. Fiyatların genel eğilimi hakkında güvenilir veriler sunar. Geniş katılımlı olduğu için fiyat manipülasyonunun önüne geçer.

Dayanak Varlık Türleri:

• Finansal Varlıklara Dayalı: Tahviller, döviz kurları, paylar, endeksler (enflasyon/TÜFE dahil).
• Tarım Ürünlerine Dayalı: Soya fasulyesi, canlı sığır, kakao, şeker, buğday vb.
• Doğal Kaynaklara Dayalı: Altın, gümüş, ham petrol, alüminyum, bakır vb.

Vadeli İşlemlerde Kaldıraç ve Vade Döngüleri:

Kaldıraç Oranı: Vadeli bir piyasada (Örn: VİOP) 100.000 TL büyüklüğünde bir pozisyon açmak için kasanızda 100.000 TL nakit olmasına gerek yoktur. Tıpkı FX piyasalarındaki marjin sistemi gibi, borsaya sadece sözleşme büyüklüğünün %3’ü ile %10’u arasında bir “Başlangıç Teminatı” yatırırsın.

Sözleşme Döngüleri (Vade Ayları):

• Ocak Döngüsü: Yıla 1. ayda (Ocak) başlar, 3 ay zıplar. (Ocak, Nisan, Temmuz, Ekim)
• Şubat Döngüsü: Yıla 2. ayda (Şubat) başlar, 3 ay zıplar. (Şubat, Mayıs, Ağustos, Kasım)
• Mart Döngüsü: Yıla 3. ayda (Mart) başlar, 3 ay zıplar. Bilançoların da geldiği en popüler çeyreklik takvimdir. (Mart, Haziran, Eylül, Aralık)

Kredi Riski Tuzağı: Piyasada muhatabının parayı ödememe riskidir. Futures ve Opsiyon borsada yapıldığı ve aracı Takas Kurumu olduğu için bunlarda kredi riski YOKTUR. Forward tezgahüstü olduğu için risk VARDIR.

Hak ve Yükümlülük Birlikteliği Tuzağı: Forward ve Futures’ta her iki taraf da sözleşmeye uymak ZORUNDADIR. Ancak Opsiyonda hak sadece alıcıdadır, satıcının ise yükümlülüğü vardır.

Teminat Tuzağı:

• Forward: Teminat genelde YOKTUR.
• Futures: Her iki taraf için de teminat VARDIR.
• Opsiyon: Sadece SATICI İÇİN VARDIR.

Vadeye Kadar Nakit Akışı Tuzağı:

• Forward: Vade sonuna kadar hiçbir ödeme olmaz, nakit akışı YOKTUR.
• Futures: Her gün kâr/zarar hesaba geçtiği için nakit akışı VARDIR.
• Opsiyon: Primi peşin aldığı için sadece SATICI İÇİN VARDIR.

Forward sözleşmelerinde kaldıracın bir ÖNEMİ YOKTUR. Futures ve Opsiyonda kaldıraç VARDIR.

Forward sözleşmelerinde standartlaşma YOKTUR (esnektir). Futures ve Opsiyonda standart sözleşme VARDIR.

26. Odak: Kamu Borçlanma Araçları, İhale Yöntemleri, Teklif Saatleri ve Yaptırımlar

– Devlet tahvilleri 1 yıldan uzun, hazine bonoları ise 1 yıldan kısa vadelidir.

– Hazine bonolarının dönemsel faiz ödemeleri yoktur, kuponlu ihraç edilmez, iskontolu ihraç edilir.

– Devlet tahvili ve hazine bonosu hazineye nakit girişi sağlarken; Özel Tertip DİBS’ler hazineye nakit girişi SAĞLAMAZ.

– İhale tarihi, valör tarihi, vade ve faiz yapısına ilişkin duyuru, ihale gününden en az 1 işgünü öncesinde web sayfasından ilan edilir.

– 3 aylık ihale takvimi her ayın son iş günü Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın internet sitesinde yayınlanır.

Piyasa yapıcı bankalar Rekabetçi Olmayan Teklif verebilir. Piyasa Yapıcıların ROT tutarı ihale üst limitinin %30’unu aşamaz. Kamu kurum/kuruluşları için ROT’lara ilişkin herhangi bir sınır yoktur.

Nominal olarak en düşük 1.000 TL ve en yüksek 500 milyon TL ve 1 TL’nin katları şeklinde teklif verilir. Her bir katılımcı aynı fiyattan verilen teklif toplamında 500 milyon TL’yi geçemez.

Döviz cinsi ihalelerde en düşük 10.000 ABD Doları / 10.000 Avro, en yüksek 100 milyon ABD Doları / 100 milyon Avro’nun katları şeklinde teklif verilir. Toplam teklifler 100 milyon Doları / Avroyu geçemez.

Geliş yöntemine veya mükerrer olmasına bakılmaksızın tüm teklifler kesin olup iptal veya değişiklik yapılamaz. Hatalı tekliflerde iptal talebini kabul etmek Hazine’nin takdirindedir.

İhale Saatleri Kronometresi:

• Saat 10.30: Rekabetçi Olmayan Teklifler için ihale tarihinde son teklif verme saatidir.
• Saat 12.00: İhale teklifleri için ihale tarihinde son teklif verme saatidir.
• Saat 14.00: Piyasa Yapıcılar için ihale sonrası tekliflerin verilebileceği valör tarihindeki son saattir.
• Saat 17.30: İhaleye ilişkin ödemelerin ve DİBS aktarımlarının valör tarihinde TCMB Ödeme Sistemlerinin kapanış saatinden önce tamamlanması ZORUNLUDUR.

Teminat Kuralları ve Yaptırımlar:

• Asgari Teminat: İhale teklifleri toplamı üzerinden hesaplanan %1’lik teminat, saat 12.00’ye kadar yatırılmalıdır. (Piyasa Yapıcılar ve kamu kurumları teminatsız katılır.)
• Teminat Cezası 1: Yükümlülüğünü yerine getirmeyenlerin teminatları Hazine’ye irat kaydedilir. Bu katılımcı en az 4 ihaleye %20 teminatla katılmak zorundadır.
• Teminat Cezası 2: %20 teminatla katılıp parayı yatırmazsa, sonraki ihalelere %100 teminatla katılır.
• Temizlenme: Yükseltilmiş teminatla en az 4 ihaleye katılımın ardından tekrar %1’lik teminat oranına dönülür.
• Eksik Teminat: Birden çok teklif verilip eksik teminat yatırılmışsa, en az cazip olan teklif geçersiz sayılır.

TAP, Doğrudan Satış ve Halka Arz:

• TAP Yöntemi: Hazine, satılacak tahvilleri TCMB’ye depolar. Satışta kaldığı her gün için belirlenmiş fiyatlardan satılır. Piyasa yapıcı bankalar katılır.
• Doğrudan Satış: Başlangıçta kime ve ne kadar satılacağının belli olduğu yöntemdir (Kamu kurumları, bankalar).
• Halka Arz: Banka ve aracı kurumlar vasıtasıyla satışa sunulur. Bankalar komisyon alır.
• Re-open (Yeniden İhraç): Kağıdın piyasadaki derinliğini artırmak için ilk ihraçtan sonra da azalan vadelerde yeniden ihraç edilmesidir.

27. Odak: Piyasa Yapıcı Hak/Yükümlülükleri, GOS, GES, Kira Sertifikaları ve İhraç Limitleri

Piyasa Yapıcıya Sağlanan Haklar ve İhale Limitleri:

• İhalelere teminatsız katılır. Ancak ihaleyi kazanıp yükümlülüklerini yerine getirmezse, takip eden ihalelerde diğer yatırımcılara uygulanan cezai teminat şartları uygulanır.
• Rekabetçi olmayan teklif (ROT) verebilir. ROT karşılanması yoluyla yapılacak toplam ihraç tutarı ihaleye ilişkin üst limitin %30’unu aşamaz. Ayrıca piyasa yapıcının kendi ROT tutarı, azami satış tutarını aşamaz. Üst limit ilan edilmemişse Hazine oran açıklamadan uygun gördüğü miktarda satış yapar.
• İhale sonuçlarının açıklandığı andan itibaren valör günü saat 14.00’e kadar ihale sonrası teklif verebilir.

Tek Fiyat İhalesinde Kotası: Piyasa Yapıcıya yapılacak ilave satışın azami tutarı, Piyasa Yapıcının ihalede kazandığı net tutarın (ROT hariç) %20’si kadardır.

Çoklu Fiyat İhalesinde Kotası: Piyasa Yapıcıya, ihalede oluşan ortalama fiyatın üstünde kalan net teklifleri toplamının %40’ı kadar ortalama fiyat üzerinden ihale sonrası satış yapılır.

Nakit işlemler, TAP satışları, halka arz aracılığı, geri alım ve değişim ihalelerinden sadece Piyasa Yapıcılar faydalanabilir. DİBS Ödünç İşlemleri Piyasası’nda işlem yapabilir ve Danışma Kurulu’na iki temsilci ile katılabilirler.

Piyasa Yapıcının Yükümlülükleri:

• 3 Aylık Yükümlülük: İhraç programlanan/edilen net tutarın 0,6 ile çarpılması ve piyasa yapıcı sayısına bölünmesi ile bulunan tutarı almak zorundadır.
• Aylık Yükümlülük: Net tutarın 0,36 ile çarpılması ve piyasa yapıcı sayısına bölünmesi ile bulunan tutarı birincil piyasadan almak zorundadır.
• Bir ayda yükümlülüğünden fazla aldığı tutar, bir sonraki ay mahsup edilir. İkincil piyasada likidite için BİST Borçlanma Araçları Piyasasında çift taraflı alım-satım kotasyonu verir. Rekabeti bozacak şekilde diğerleriyle ortak hareket edemez.

Yasal Çerçeve ve DİBS:

• Hazine ve Maliye Bakanlığı’nca ihraç edilecek iç/dış borçlanma araçları ile 4749 sayılı Kanun çerçevesinde varlık kiralama şirketlerince ihraç edilen kira sertifikaları sermaye piyasası mevzuatına tabi DEĞİLDİR.
• Genel yönetim kapsamındaki mahalli idareler ve iktisadi teşebbüslerinin borçlanma aracı ihracı Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın iznine tabidir.
• Ödemenin yapılacağı günden bir gün önce, EMKT sisteminin kapanmasının ardından TCMB’nin mesajlarıyla DİBS hareketsizleştirilir. Ödenecek kıymetlerin bakiyeleri, itfa günü ödeme işlemi başlamadan önce silinir.

Farklı Senet Türleri ve Oranlar:

• Gelir Ortaklığı Senetleri (GOS), köprü, baraj, karayolu gibi altyapı tesislerinin gelirlerine ortak olmak için çıkarılır, SPK ve TTK’da bir düzenlemesi yoktur. Değişken faizli tahvil özelliğindedir, istenildiği an paraya çevrilebilir. Amaç faiz yükünü hafifletmek olsa da, enflasyon üzerinde getiri sağlama garantisi ve fonların uzun yıllar alacak projelere dönüşmesi sakıncalı taraflarıdır.

Gelire Endeksli Senetler (GES) ve KİT Garantileri:

• TPAO, DMO, DHMİ ve KIYEM tarafından Bütçe’ye aktarılan 3 ve 6 aylık Hasılat Paylarının toplamı esas alınır. Hasılat Payı Gelirleri, bu şirketlerin gayrisafi hasılatının %15’ine kadar tutarda tahsil edilir. Anapara ödemesi vade sonunda “Anapara + Son Kupon Ödemesi” tutarında yapılır.
• TL Cinsi Senet İçin: İhraç aşamasında öngörülen azami kupon ödemesinin %90’ı garanti edilmektedir.
• USD Cinsi Senet İçin: İhraç aşamasında öngörülen azami kupon ödemesinin %95’i garanti edilmektedir.

– Kira Sertifikaları, Hazine Varlık Kiralama Anonim Şirketi (HMVKŞ) tarafından kamuya ait taşınmazların satışı yoluyla yapılır. Satın alınan varlıklar Hazineye kiralanır ve hasılat Hazineye aktarılır. Süre dolduğunda Hazine taşınmazları geri alır, sertifika alıcılarına HMVKŞ tarafından kira geliri ve anaparaları ödenir.

Lisanslama sınavlarıyla ilgili resmi duyurular için SPL’nin resmi web sitesini ziyaret edebilirsiniz.

Aklınıza takılan sorular veya fark ettiğiniz eksiklikler olursa İletişim sayfamızdan bana her zaman ulaşabilirsiniz. Bildirimleriniz sayesinde gerekli düzeltmeleri hemen yapabilirim.

Sade ve örnekli anlatım ile teknik analiz konuları için Teknik Analiz kategorisini ziyaret edebilirsiniz.

Sade ve örnekli anlatım ile temel analiz konuları için Temel Analiz kategorisini ziyaret edebilirsiniz.